01 — Çerçeve
Benzerlik üç şeyden gelebilir
Ve bunlar farklı şeyler öngörür — yani birbirinden ayrılabilirler. Bu yazının bütün meselesi o ayrımı yapabilmek.
Bağımsız icat
Aynı zihin, aynı dünya. İnsanlar her yerde ölümü, mevsimleri, fırtınayı, yılanı gördü ve benzer hikâyeler kurdu. Temas gerekmez.
Temas
Hikâye gerçekten yolculuk etti — tüccarla, göçle, misyonerle, komşuyla. Anlatılar en az mal kadar hareketlidir.
Ortak köken
Anlatı, halklar ayrılmadan önce vardı ve her biri yanında götürdü. Dil ailelerinin yaptığının aynısı.
Ayrımı yapan şey şu: iki halk ayrıldıktan sonra hiç temas etmediyse ve ikisinde de aynı tuhaf ayrıntı varsa, ikinci açıklama düşer. Geriye ilk ve üçüncü kalır — ve onları ayıran şey ayrıntının ne kadar keyfî olduğudur. Fırtına ile yılan keyfî değil; yedi yıldıza ayı demek keyfî.
02 — Kalibrasyon
Cevabını bildiğimiz bir vaka
Bir yöntemi denemeden önce, sonucu bağımsız olarak bilinen bir örnekte sınamak gerekir. Elimizde tam olarak öyle bir örnek var.
Fırtına tanrısı yılanı öldürür — ve dilbilim bize akrabalığı zaten söylüyor
Bu üç gelenek arasındaki akrabalığı mitolojiden bağımsız olarak biliyoruz: Sanskritçe, Yunanca ve Eski İskandinavca aynı dil ailesindendir ve bu, karşılaştırmalı dilbilimin en sağlam sonuçlarından biridir. Ses değişimleri düzenli, akrabalık kanıtlanmış.
Yani burada mitolojik benzerlik ortak kökenle açıklanıyor — ve bu sonucu başka bir disipline dayanarak doğrulayabiliyoruz. Kalibrasyon vakası budur: yöntemin doğru cevabı verdiğini gördüğümüz yer.
Ama hemen bir uyarı: aynı motif Japon geleneğinde de var — fırtına tanrısı Susanoo, sekiz başlı yılan Yamata no Oroçi'yi öldürür. Japonca bu dil ailesinden değil. Demek ki motifin kendisi ortak kökene kanıt değil: fırtına da yılan da her yerde vardır ve bağımsız icat için fazlasıyla makul adaydır.
Kalibrasyonun asıl dersi: bir motifin varlığı bir şey söylemez. Söyleyen şey dağılımıdır — nerede var, nerede yok, ve bu desen nüfus tarihine mi yoksa coğrafyaya mı uyuyor. Bu yüzden bu yazının merkezinde tek tek hikâyeler değil, bir dağılım tablosu var.
03 — Alet
Mitler nasıl sayılır — ve nerede tıkanır
Son yıllarda mitolojiye evrimsel biyolojinin ağaç kurma yöntemleri uygulanıyor. Alet gerçek. Sınırları da gerçek.
Hikâyeyi parçalarına ayırmak
- Motif indeksi: 20. yüzyılda folklor, anlatıları numaralandırılmış en küçük birimlere ayıran devasa kataloglar üretti. Bir hikâye artık bir özellikler listesi.
- Masal tipleri: Uluslararası tip kataloglarında her anlatı bir numara alır — mağarada kapana kısılan adam anlatısı ATU 1137'dir.
- Ağaç kurma: Her versiyon, motiflerin var/yok olduğu bir ikili matrise çevrilir; sonra genetikte tür ağacı kurmak için kullanılan algoritmalar çalıştırılır.
- Uygulanan iki örnek: Gökteki Av için 47 versiyon ve 93 özellik; Polyphemus anlatısı için 44 versiyon ve 98 özellik.
Folklorcuların itirazları
- Örneklem küçük ve delik deşik. Versiyonlar coğrafi olarak dağınık; ağaçları bilinen göç yollarıyla eşleştirmek güvenilir değil.
- Alternatifler dışlanmıyor. Bağımsız gelişim, sömürgecilik, misyoner faaliyeti ve komşular arası yayılma — hepsi aynı deseni üretebilir.
- Birimler yapay. Anlatı gelenekleri akışkandır; "uluslararası masal tipi" denen şeyin kendisi modern bir kurgudur, doğal bir birim değil.
- Sınanamıyor. Sonuçları karşılaştırabileceğimiz bağımsız olarak bilinen bir cevap yok; modelin verdiği ağaç doğrudan doğru kabul ediliyor.
Bu, "yöntem işe yaramaz" demek değil. Bu, yöntemin şu an nerede olduğunu söylemek: umut verici, yeni, ve henüz kalibre edilmemiş. Biyolojide filogenetik, cevabı bilinen vakalarda sınandığı için güvenilir hâle geldi. Mitolojide o sınama aşaması henüz yapılmadı. Bu yüzden bu yazı çıkan ağaçları sonuç değil, hipotez olarak kaydediyor.
04 — Vaka
Gökteki av: en güçlü ve en kırılgan örnek
Büyük Ayı takımyıldızının avlanan bir hayvan olarak görülmesi hem Kuzey Avrasya'da hem Kuzey Amerika'da bulunuyor. Bazı Kuzey Amerika anlatılarında ayı sonbaharda yaralanır ve kanı yaprakları kızartır — mevsimle bağlı, ayrıntılı bir versiyon.
Bu iki bölgenin halkları en az on beş bin yıl önce ayrıldı. Aradaki kara köprüsü sular altında. Sonraki temas seçeneği fiilen kapalı.
Ayrıntı keyfî. O yedi yıldız bir ayıya benzemez — kepçeye, arabaya, pulluğa benzer ve nitekim başka gelenekler tam da bunları görmüştür. Keyfî bir seçimin iki yerde bağımsız olarak tekrar etmesi, fırtına-yılan eşleşmesinden çok daha az beklenir.
Yunan geleneğinde de takımyıldız bir ayıdır — ve Yunan anlatısı bunu açıklamakta zorlanır: ayıya dönüştürülme hikâyesi, adı zaten var olan bir takımyıldıza sonradan getirilmiş bir gerekçe gibi durur.
Dağılım sürekli değil. Çin'de kepçe, Hindistan'da yedi bilge, İskandinavya'da araba. Eğer motif ortak bir atadan geliyorsa, bu geleneklerin hepsinde kaybolmuş olması gerekir — mümkün, ama test edilemeyen bir varsayım.
Ve delik deşik dağılım iki şeyin ikisine birden benziyor: derin ortak kökenden kalma bir kalıntı desenine, ya da yeterince örneklenmemiş bir haritaya. Elimizdeki veriyle bu ikisi ayrılamıyor.
Ayrıca 16.-19. yüzyıl teması kolayca hafife alınıyor: derlemelerin çoğu misyonerler ve etnograflar aracılığıyla yapıldı ve Avrupa anlatılarının yerel geleneklere sızma ihtimali her vakada ayrıca elenmeli.
05 — Dağılım
Yedi gelenek, beş motif
Önemli olan hangi kutunun dolu olduğu değil — desenin neye benzediği.
| Motif | Hint | Çin | Yunan | Japon | K. Amerika | İskandinav | İnuit | En iyi açıklama |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sudan yaratılışDünya ilksel suyla başlar | ● | ● | ● | ● | ● | ◐ | ● | Bağımsız icat. Neredeyse evrensel ve fazlasıyla genel — bu kadar yaygın bir motif hiçbir şeyi ayırt etmez. |
| Fırtına tanrısı yılanı öldürürIndra, Zeus, Thor, Susanoo | ● | ◐ | ● | ● | ◐ | ● | ? | Karışık. Üç gelenekte ortak köken (dilbilim doğruluyor), Japon geleneğinde değil — demek ki motif tek başına akrabalık kanıtı değil. |
| Dalgıç yaratılışBir hayvan dibe dalıp çamur çıkarır | ◐ | ◐ | ○ | ◐ | ● | ○ | ◐ | Ortak köken adayı. Yoğunlaştığı yer Kuzey Avrasya ve Kuzey Amerika — tam da Bering geçişiyle bağlantılı hat. Kuvvetli ama tartışmalı. |
| Gökteki avBüyük Ayı avlanan hayvan olarak | ○ | ○ | ● | ○ | ● | ○ | ◐ | Açık uçlu. Ayrıntı keyfî olduğu için güçlü; dağılım delik deşik olduğu için kırılgan. Bu yazının asıl vakası. |
| Dünya ağacıKozmosu bağlayan eksen | ● | ● | ◐ | ◐ | ◐ | ● | ○ | Çevre belirliyor. Boşluğun sebebi kültürel uzaklık değil: İnuit'in yaşadığı bölgede ağaç yok. |
Tablonun en öğretici satırı en alttaki. İnuit geleneğinde dünya ağacı yok — ve sebebi ağaç sınırının kuzeyinde yaşamak. Bir motifin yokluğu her zaman kültürel mesafeyi göstermez; bazen sadece o şeyin orada bulunmadığını gösterir. Evrensellik iddiaları en çok burada tökezliyor: karşılaştırma yapılan geleneklerin aynı malzemeye sahip olmadığını hesaba katmıyorlar.
06 — Uyarı
Yukarıdaki tablo bir kategori hatası içeriyor
Ve bunu saklamak yerine söylemek gerekiyor: "Kızılderili mitolojisi" diye tek bir şey yoktur. İki kıtaya yayılmış, birbirinden dil ailesi düzeyinde ayrı yüzlerce ayrı gelenek vardır. Aynı şey "Eskimo" için de geçerli — İnuit ve Yupik gelenekleri ayrıdır ve kendi içlerinde de bölgeseldir.
"Yunan mitolojisi" ile "Kızılderili mitolojisi"ni tablonun aynı sütun düzeyine koymak, bir şehri bir kıtayla karşılaştırmaktır. Popüler karşılaştırmalı mitoloji bu hatayı sürekli yapar ve hata tek yönde çalışır: çeşitliliği tek bir kutuya sıkıştırdığınızda, o kutuda "her şey" bulunur ve her benzerlik doğrulanmış görünür.
Yukarıdaki tablo bu yüzden bir kaba taramadır, bir kanıt değil. Ciddi bir çalışma sütunları tek tek geleneklere böler — ve o zaman kutuların çoğu boş ya da "veri yetersiz" çıkar.
07 — Maksimal iddia
"Hepsinin tek bir atası var" tezi
Bu alanın en iddialı önerisi, dünya mitolojilerini iki büyük aileye ayırıp birinin kökenini 40.000 yıl öncesine koyar. Ciddiye alınmayı hak ediyor — ve ciddi itirazlar alıyor.
Avrasya ve Amerika mitolojileri, yaratılıştan yıkıma uzanan tutarlı bir hikâye çizgisi paylaşır ve tek bir atadan gelir; Sahra altı Afrika, Avustralya ve Yeni Gine gelenekleri ise böyle bir çizgi taşımaz ve ayrı bir gruptur.
Ölçüt tutarsız uygulanıyor. Bir gelenek yazarın öyle dediği için birinci gruba konuyor; aynı boşluklar öteki grupta görüldüğünde farklı yorumlanıyor.
İstisnalar tezi taşımıyor. "Şu grupta bulunmaz" denen motifler öteki grupta bulunabiliyor; istisna sayısı şemayı zayıflatacak kadar çok.
Kaynaklar eski. Kullanılan derlemelerin önemli bölümü güncelliğini yitirmiş.
Ve en ağır itiraz: ayrım, birinci grubu "yüksek kültür" ikinciyi "düşük kültür" konumuna yerleştiren bir hiyerarşi kuruyor. Bu, karşılaştırmalı mitolojinin 19. yüzyıldan miras aldığı bir sorun ve alan bu konuda haklı olarak tetikte.
Bu tezi veri tabanına azınlık görüşü olarak kaydediyoruz — çürütülmüş değil, ama uzlaşı da değil. Ve şu ayrımı korumak önemli: tek tek motiflerin derin ortak kökeni ayrı bir sorudur, bütün mitolojilerin tek bir soyağacına oturtulması ayrı. Birincisi test edilebilir bir hipotez; ikincisi şimdilik bir çerçeve önerisi.
08 — Sonuç
Ne söylenebilir
Bu yazının sonucu
Benzerlik gerçek; sebebi çoğu vakada henüz belirlenemiyor
Kesin olan: bu yedi gelenekte ortak motifler var ve bu bir yanılsama değil. Ama "hepsinde var" cümlesi tek başına hiçbir şey kanıtlamaz — sudan yaratılış her yerde var ve tam da bu yüzden hiçbir şeyi ayırt etmiyor.
Ayrımı yapan şey dağılımdır. Fırtına-yılan motifi hem akraba hem akraba olmayan geleneklerde var: ortak köken kanıtı değil. Dalgıç yaratılış ve gökteki av ise Kuzey Avrasya-Kuzey Amerika hattında yoğunlaşıyor — yani nüfus tarihine uyan bir desen. Bu, ilgi çekici bir hipotez; kanıtlanmış bir sonuç değil.
Yöntem hakkında dürüst hüküm: mitleri sayılabilir birimlere çevirip ağaç kurmak gerçek bir ilerlemedir ama henüz kalibre edilmemiştir — cevabı bağımsız olarak bilinen vakalarda sınanmadı. Bu yüzden çıkan ağaçlar sonuç değil, sınanacak öneri olarak kaydedilmelidir.
Ve bu yazının en somut kazanımı bir tabloda değil, bir boşlukta: İnuit geleneğinde dünya ağacı yok, çünkü orada ağaç yok. Karşılaştırmalı mitolojinin en sık unuttuğu şey, karşılaştırdığı halkların aynı dünyada yaşamadığıdır.
09 — Bitmemiş işler
Dürüstçe: bilmediklerimiz
Gökteki av gerçekten Bering öncesinden mi geliyor?
Bilinmiyor. Ayrıntının keyfîliği lehine, dağılımın delik deşikliği aleyhine çalışıyor. Mevcut örneklemle ayrılamıyor.
Sömürge dönemi teması ne kadar bulaştı?
Derlemelerin çoğu misyoner ve etnograf aracılığıyla yapıldı. Avrupa anlatılarının yerel geleneklere sızma ihtimali her vakada ayrıca elenmeli — çoğu çalışmada bu yapılmıyor.
Filogenetik yöntem güvenilir mi?
Henüz bilinmiyor — çünkü kalibre edilmedi. Cevabı bağımsız bilinen vakalarda sınanana kadar sonuçları hipotez sayılmalı.
Kaç gelenek gerçekten karşılaştırıldı?
"Kızılderili" ve "Eskimo" başlıkları yüzlerce ayrı geleneği tek kutuya sıkıştırıyor. Sütunlar tek tek geleneklere bölündüğünde kutuların çoğu boş ya da veri yetersiz çıkar.
Bu seri neden tufanı burada tekrar etmiyor?
Tufan anlatılarının dağılımı ve "hepsinde var mı" sorusu ayrı bir yazıda ele alındı. Buradaki soru farklı: benzerliğin sebebini ayırt edebilir miyiz.