Yazının icadı · yazıtlar · çözülme · çürütmeler
Yazı şiir için icat edilmedi. Elimizdeki en eski tabletler makbuzdur — arpa, bira, koyun, işçi yevmiyesi. İlk edebiyat, ilk yazıdan yaklaşık yedi yüz yıl sonra geliyor.
01 — Başlangıç
Bu, Sümer hakkındaki en sağlam ve en az bilinen gerçek. Ve tabletlerin kendisiyle kanıtlanıyor — yorum gerektirmiyor, sayım yetiyor.
Uruk'un Eanna tapınak alanında bulunan Uruk IV katmanı tabletleri (~MÖ 3300–3100) bilinen en eski yazılı belgelerdir. İçerikleri şaşırtıcı derecede sıradan: kaç ölçek arpa teslim edildi, kaç koyun sayıldı, hangi işçiye ne kadar bira verildi.
Bu tabletlerde tanrı yok, kral övgüsü yok, hikâye yok. Sayılar, mallar ve sorumlu kişilerin adları var. Yazı, bir devletin neyi kime verdiğini hatırlamak zorunda kalmasından doğdu.
Sistem de bunu gösteriyor: en erken işaretler resim-yazıdır ve saydıkları şeye benzer — başak, baş, kâse. Ses değeri sonradan gelişir. Ve sayı sistemi başta saydığı şeye göre değişir: tahıl için ayrı, hayvan için ayrı bir sayma düzeni kullanılır. Soyut sayı fikri henüz yoktur.
Öncesi de var: yazıdan önce Yakındoğu'da binlerce yıl boyunca kullanılan küçük kil jetonlar mal sayımı için kullanılıyordu; jetonlar kil zarflara konuyor, zarfın dışına içindekiler bastırılıyordu. Yazının bu sistemden türediği görüşü etkilidir — ama ayrıntıda tartışmalıdır ve her jeton tipinin bir işarete dönüştüğü iddiası tümüyle kabul görmez.
02 — Yöntem
Sümerce bir dil izolatıdır — bilinen hiçbir dille akraba değil. Peki nasıl okunuyor?
I. Darius, kayaya üç dilde aynı metni yazdırıyor: Eski Farsça, Elamca ve Babilce (Akadca). Amaç propaganda; sonucu, iki bin üç yüz yıl sonra bir şifre anahtarı.
Uçurumdaki metin ipe asılarak kopyalanıyor. Eski Farsça çözülünce, karşılıklı metin üzerinden Akadca da çözülüyor.
Akadca metinlerin arasında, Akadca olmayan ama aynı yazıyla yazılmış metinler fark ediliyor. Babilli kâtiplerin kendi hazırladığı iki dilli sözlük listeleri anahtarı veriyor: Sümerce kelime, karşısında Akadca karşılığı.
Bu dile "Sümerce" adı konuyor. Yani Sümerler, kendi adlarını bize bırakmadılar — biz onlara sonradan bir ad verdik.
Kilit nokta: Sümerce doğrudan çözülmedi. Akadca üzerinden okundu — çünkü Sümerce ölürken Babilli kâtipler onu klasik dil olarak öğrenmeye devam etti ve kendileri için sözlükler yazdı. Bugün Sümerce okuyabiliyorsak, sebebi bir Babilli öğrencinin dört bin yıl önce kelime ezberlemek zorunda kalmasıdır.
03 — Belgeler
Her kart bir belge. Tarih, buluntu yeri, bugünkü yeri, içeriği — ve altında kaydın zayıf tarafı.
"… arpa ölçeği, … koyun, … işçi payı" — biçim: miktar, mal, sorumlu.
Bilinen en eski yazı. İçeriği tümüyle idari: teslimat, sayım, tayın.
Dikkat: Bu tabletlerin çoğu tam olarak okunamıyor — işaretlerin ses değeri henüz oturmamış, dil bile kesin değil. "Sümerce yazılmış" demek bir varsayım; kesin olan, sistemin sonradan Sümerce yazmak için kullanıldığı.
Bir baba oğluna öğüt verir: tarla sınırında kavga etme, kefil olma, hırsızın yanında durma, çok konuşma.
Bilinen en eski edebî metinlerden. Ve içeriği dinî değil pratik — gündelik hayatta başını belaya sokmama rehberi.
Dikkat: Metnin bilinen kopyaları farklı dönemlere yayılır; en eski nüshalar parçalıdır, tam metin daha geç kopyalardan derlenir.
İki panel: birinde savaş — arabalar, esirler; diğerinde barış — ziyafet, hayvan ve mal getiren insanlar.
Lapis lazuli, kırmızı kireçtaşı ve deniz kabuğuyla kakma. Lapis Afganistan'dan geliyor — MÖ 2600'de işleyen uzun mesafeli ticaretin somut kanıtı.
Dikkat: "Sancak" adı Woolley'in tahminidir; nesnenin gerçek işlevi bilinmiyor. Kutu, müzik aleti gövdesi veya mobilya parçası olabileceği öne sürülür.
Sıkı düzende, kalkanları birleşmiş, mızrakları uzatılmış bir asker kütlesi düşmanı eziyor. Üstte akbabalar ölülerin başlarını taşıyor.
Bilinen en eski tarihsel anlatı görselleştirmesi, ve en eski düzenli piyade dizilimi tasviri. Aynı taşta metin de var: savaşın gerekçesi bir sınır anlaşmazlığı.
Dikkat: Stel parçalıdır; sahnelerin sırası ve bazı bölümlerin okunuşu tartışmalıdır. Ayrıca bu bir galip anlatısı — Umma'nın versiyonu elimizde yok.
Kalker disk üzerinde tören sahnesi; arkasındaki yazıt onu Sargon'un kızı ve Nanna'nın en-rahibesi Enheduanna olarak adlandırıyor.
Ona atfedilen ilahiler — özellikle Nin-me-şara (İnanna'nın Yüceltilmesi) — tarihte adı bilinen ilk yazar unvanının dayanağı. Ve o kişi bir kadın.
Dikkat — bu kaydın en zayıf yeri: Disk çağdaş ve gerçek; Enheduanna'nın varlığı ve makamı sağlam. Ama ilahilerin elimizdeki nüshaları yaklaşık beş yüz yıl sonrasına ait ve metinleri gerçekten onun yazıp yazmadığı uzmanlar arasında tartışmalıdır. "İlk yazar" ifadesi bir atıf geleneğine dayanıyor, imzalı bir el yazmasına değil.
"Bir adam başka bir adamın gözünü çıkarırsa, gümüş tartıp ödeyecek." Bedensel zararların karşılığı tazminat.
Bilinen en eski yasa derlemesi — Hammurabi'den yaklaşık üç yüz yıl önce. Ve şaşırtıcı olan: daha eski yasa daha az misillemeci. "Göze göz" ilkesi Hammurabi'yle geliyor, ondan önce değil.
Dikkat: Metin parçalıdır; maddelerin bir kısmı eksik ve bazı okumalar tartışmalıdır. Ayrıca yasanın kime ait olduğu — Ur-Nammu mu, oğlu Şulgi mi — kesin değildir.
Krallık gökten indi, şu şehirde şu kadar yıl kaldı, sonra yıkıldı ve başka şehre taşındı. Tufan öncesi hükümdarlara on binlerce yıllık saltanatlar yazılmış.
Tarih kaynağı gibi görünüyor ama değil: bu bir siyasi meşruiyet belgesi. Tezi şu — krallık tektir ve sırayla şehirden şehre geçer.
Dikkat: Liste eşzamanlı hanedanları ardışıkmış gibi sıralıyor. Yani takvim olarak kullanılamaz. Tufan öncesi rakamlar tarihsel değil, sembolik.
Gılgamış ve Huvava, Gılgamış ve Gök Boğası, Gılgamış'ın ölümü — her biri ayrı bir öykü, bütünlüklü bir destan değil.
Ünlü Gılgamış Destanı bir Akad eseridir; Sümerce öncüller ondan ayrı, kısa ve bağımsız anlatılardır. Destan sonradan derlenmiş ve bütünlenmiştir.
Dikkat: Sümerce şiirlerde tufan anlatısı yoktur. Tufan Akadca gelenekten (Atrahasis) destana girer. "Gılgamış'ta tufan var" cümlesi Akadca sürüm için doğrudur, Sümerce şiirler için değil.
Hamur yoğuruluyor, fırınlanmış ekmek suya konuyor, malt ıslatılıyor, süzülüyor — ve sonunda kap "Dicle ve Fırat'ın taşması gibi" akıyor.
Görünüşte bir dua; içerik olarak adım adım bir bira tarifi. Sümer'de ekonomi, din ve gündelik hayatın aynı metinde iç içe geçtiğini gösteriyor.
Dikkat: Metin tarif gibi okunabiliyor ama bir üretim kılavuzu olarak yazılmadı; bazı aşamaların teknik karşılığı tartışmalıdır.
I. Darius tahta nasıl çıktığını, isyanları nasıl bastırdığını anlatıyor — üç dilde, aynı metin.
Sümer'e ait değil ama Sümer'i okumamızı sağlayan belge. Çivi yazısının anahtarı buradan çıktı.
Dikkat: Metin bir propaganda belgesidir; anlattığı olayların tarihsel doğruluğu ayrı bir tartışmadır. Şifre anahtarı olması, içeriğinin doğru olduğu anlamına gelmez.
04 — Kazı
Leonard Woolley'in 1922–34 arasında Ur'da kazdığı mezarlık, Sümer maddi kültürü hakkında bildiklerimizin büyük kısmını verdi: Puabi'nin mezarı, altın başlıklar, lir, ve Ur Sancağı.
Ama en çok konuşulan buluntu, ana mezarların yanında ölmüş çok sayıda hizmetliydi. Woolley bunu, maiyetin gönüllü olarak zehir içip efendisiyle birlikte gömülmesi olarak yorumladı — sakin, törensel bir ölüm.
Bu yorum sonradan düzeltildi. 2000'lerin sonunda birkaç kafatası üzerinde yapılan tomografi taramaları, ölüm anına yakın künt travma kırıkları gösterdi. Yani ölüm sakin değildi; hizmetliler büyük olasılıkla öldürüldü.
Bu düzeltme, sitenin tekrar eden dersinin bir örneği daha: buluntu aynı kaldı, yorum değişti. Woolley kötü niyetli değildi — 1920'lerde iskeletleri açmadan içeriden görüntüleme imkânı yoktu. Yeni yöntem yeni bir cevap verdi. Ve bu cevap iki iskeletten geliyor; genelleme yaparken bunu da bilmek gerekir.
05 — Kalan
Saatin 60 dakikası, dakikanın 60 saniyesi, çemberin 360 derecesi. Sümer'de doğdu, Babil'de sistemleşti, Yunan astronomisiyle aktarıldı, hiç bırakılmadı.
Mühürle onaylanmış teslimat kaydı, borç senedi, tanıklı sözleşme. Modern bürokrasinin biçimi burada oluştu — çünkü yazı zaten bunun için icat edilmişti.
Sulamaya dayalı tarım, merkezî ambar, tayın dağıtımı, uzmanlaşmış zanaat. Şehir bir yerleşim biçimi olarak burada kurumsallaştı.
06 — Düzeltme
Türkçe internette Sümer, sözde-arkeolojinin en yoğun alanı. Kaynak metinlere bakınca hepsi çözülüyor.
"Anunnaki, Nibiru'dan gelen uzaylı bir ırktı."
Metinlerde böyle bir şey yok. Anunna(ki) "An'ın soyu" demektir ve tanrılar topluluğunu karşılar — Sümer panteonunun genel adıdır. Nibiru ise Babil astronomi metinlerinde bir gök konumu / geçiş noktasıdır; farklı metinlerde farklı gök cisimleriyle ilişkilendirilir. 3.600 yıllık yörüngeli bir gezegen fikri 1976 tarihli popüler bir kitaptan gelir, çivi yazısından değil. Asiriyoloji alanı bu okumayı bütünüyle reddeder.
"Sümerler birdenbire ortaya çıktı."
Çıkmadılar. Uruk döneminden önce bölgede Ubeyd dönemi yerleşimleri var ve arkeolojik olarak süreklilik gösteriyorlar: aynı bölgelerde, giderek büyüyen yerleşimler, gelişen çömlekçilik, büyüyen tapınak yapıları. Ani bir kopuş yok; kademeli bir ölçek artışı var.
"Sümer tabletleri gelişmiş teknoloji tarif ediyor."
Tabletlerin ezici çoğunluğu muhasebe kaydıdır. Yayımlanmış külliyat açıktır ve büyük bölümü çevrimiçi erişilebilir; içerik dağılımı sayılabilir bir olgudur. İddia, okunmamış bir külliyat varsayımına dayanıyor — oysa okunmuş olan zaten ortada.
"Sümer Kral Listesi yüz binlerce yıllık tarih veriyor."
Liste tarihsel bir belge değil. Eşzamanlı hanedanları ardışık sayıyor ve tufan öncesi saltanatlara sembolik rakamlar veriyor. Meşruiyet argümanı olarak yazılmış bir metni takvim gibi okumak, türünü yanlış anlamaktır.
07 — Bitmemiş işler
Sümerler nereden geldi?
Sümerce bilinen hiçbir dille akraba değil — bir izolat. Arkeoloji yerel süreklilik gösteriyor, dil ise dışarıdan bir bağ vermiyor. Bu ikisi tam olarak uzlaştırılamadı; "Sümer sorunu" açık.
Enheduanna gerçekten yazdı mı?
Varlığı ve makamı çağdaş bir yazıtla sağlam. Ama metinlerin nüshaları ~500 yıl sonrasına ait ve atıf tartışmalı. "İlk yazar" ifadesi bir gelenek üzerine kurulu.
En eski tabletler hangi dilde?
Uruk IV işaretlerinin ses değeri belirsiz; metinlerin Sümerce olduğu bir varsayım. Kesin olan, sistemin sonradan Sümerce için kullanıldığı.
Ur Sancağı ne işe yarıyordu?
Ad Woolley'in tahmini. Kutu, çalgı gövdesi, mobilya parçası — hiçbiri kanıtlanmadı.
Ur'daki hizmetliler nasıl öldü?
Tomografi iki kafatasında künt travma gösterdi; bu Woolley'in zehir yorumunu zayıflatıyor. Ama iki örnekten bütün mezarlığa genelleme yapılamaz.
Yazı gerçekten jetonlardan mı türedi?
Jeton–zarf–işaret zinciri etkili bir açıklama ama ayrıntıda tartışmalı; her jeton tipinin bir işarete karşılık geldiği iddiası genel kabul görmüyor.