Tufan Bilmecesi

Tufan anlatısının evrenselliği fikri 19. yüzyılda şekillendi. İki kaynaktan besleniyordu: dünyanın dört bir yanına dağılmış misyonerlerin derlemeleri ve bunları bir araya getiren karşılaştırmalı folklor çalışmaları. En etkilisi James Frazer'ın Folk-Lore in the Old Testament (1918) adlı derlemesiydi — düzinelerce toplumdan "tufan anlatısı" yan yana dizilmişti.

Sorun derlemenin niyetinde değil, yönteminde. Bir anlatı arıyorsanız bulursunuz. "Sizde büyük su baskını hikâyesi var mı?" diye sorulan bir topluluk, elindeki herhangi bir su anlatısını o kalıba oturtur. Kaydeden kişi de belirsiz bir anlatıyı "tufan miti" olarak sınıflandırır. Buna bir de şu eklenir: derleyenlerin önemli bir kısmı din adamıydı ve Tekvin anlatısının evrensel bir hatıraya dayandığını göstermek, teolojik olarak değerli bir sonuçtu.

Bu, elde edilen verinin tamamını çürütmez. Ama şu soruyu zorunlu kılar: elimizdeki "tufan mitleri" listesinin ne kadarı gerçekten bağımsız? Bu yazı o soruyu üç sınavdan geçiriyor.

Bir tufanı hatırlayan iki ayrı toplum, bağımsız olarak "çok yağmur yağdı, su yükseldi, bazıları kurtuldu" diyebilir. Bu şaşırtıcı değil — olay buysa, anlatı da bu olur.

Ama karanın çıkıp çıkmadığını anlamak için sırayla kuş salma fikri bir olayın parçası değil, bir anlatının parçası. Keyfî bir edebî çözüm. Ve keyfî ayrıntılar bağımsız olarak iki kez icat edilmez.

British Museum'da George Smith adında, on dört yaşında okulu bırakıp banknot gravürcülüğü öğrenmiş, çivi yazısını kendi kendine sökmüş bir adam çalışıyordu. Ninova'dan gelen tablet parçalarını temizlerken bir metin okudu: bir gemi, bir dağ, salınan kuşlar.

Nuh anlatısının bir versiyonunu, Tekvin'den yüzyıllarca eski bir tablette bulmuştu.

3 Aralık 1872'de Society of Biblical Archaeology önünde sundu; salonda başbakan Gladstone da vardı. Haber ertesi gün gazetelerdeydi. Daily Telegraph eksik parçaları aramak için Smith'i Ninova'ya gönderecek parayı verdi — ve inanılmaz biçimde, Smith gidip aradığı parçayı buldu.

Dürüstlük notu: Smith'in heyecandan üstünü çıkarıp odada koşturduğu anlatısı çok tekrarlanır. Kaynağı Wallis Budge'ın yıllar sonraki aktarımıdır ve büyük ihtimalle süslenmiştir. Keşfin kendisi tartışmasız; sahne muhtemelen değil.

Bu, "insanlık gerçek bir tufanı hatırlıyor" tezinin karşılayamadığı tek başına en ağır itiraz. Mısır medeniyeti her yıl bir su baskını yaşadı — Nil'in akhet taşkını, tarımın ve takvimin temeliydi. Su ve felaket kavramlarına fazlasıyla aşinaydılar. Buna rağmen Mısır mitolojisinde insanlığı yok eden bir tufan anlatısı bulunmuyor.

En yakın metin, insanlığın yok edilişini anlatıyor — ama araç su değil.

Çin'in büyük su anlatısı Gun ve Yu mitidir. Sular ülkeyi basar. Gun, suyu bentle durdurmayı dener ve başarısız olur — bunun bedelini canıyla öder. Oğlu Büyük Yu yöntemi değiştirir: suyu tutmaz, kanallar kazıp denize akıtır. On üç yıl çalışır; anlatıya göre evinin önünden üç kez geçer ve içeri girmez. Sonunda suları dizginler, ülkeyi dokuz bölgeye ayırır ve Xia hanedanını kurar.

Anlatının ne hakkında olduğuna bakın: bu bir ceza ve kurtuluş miti değil. Bir mühendislik ve meşru yönetim mitidir. Su, tanrısal bir hüküm değil çözülmesi gereken bir problemdir; kahraman itaatiyle değil yöntemiyle ve emeğiyle kazanır; yönetme hakkını da bu iş sayesinde elde eder.

Yani "Çin'de de tufan miti var" cümlesi teknik olarak doğru, analitik olarak yanıltıcıdır. Aynı kategoriye koyduğunuz anda, kategoriyi anlamsızlaştırmış olursunuz.

Popol Vuh'ta ahşap insanların yok edilişi anlatılır — reçine yağmuru, kendilerine saldıran eşyalar ve hayvanlar, ve bir su baskını. Metnin tümü uydurma değildir; uzmanların çoğunluğu ciddi ölçüde Kolomb öncesi malzeme taşıdığında hemfikir. Ama tufan öğesi tam olarak kirlenme kuşkusunun en yüksek olduğu yerdir: Hristiyanlaşmış yazarlar, İncil anlatısını bilen bir kültürel ortamda, Avrupa alfabesiyle yazıyordu.

Aynı sorun Aztek anlatıları (Nahui-Atl, "4-Su" çağının selle bitişi, oyulmuş bir kütükte kurtulan Tata ve Nena) ve 19. yüzyılda Kuzey Amerika'da derlenen anlatılar için de geçerlidir. Kuzey Amerika'da yaygın olan motif aslında tufan değil "dalgıç" motifidir: ilksel sudan bir hayvan dibe dalıp çamur çıkarır ve dünya ondan yapılır. Bu bir yaratılış anlatısıdır, bir yok ediş anlatısı değil — ama listelere sık sık tufan diye girer.

Bu bölüm "yerli anlatılar sahtedir" demiyor. Dediği şu: fetih sonrası kaydedilmiş bir anlatıyı bağımsız kanıt saymak, kanıtın ne olduğunu bilmemektir. Bağımsızlık iddiası için fetih öncesi bir kaynak gerekir — ve tufan özelinde elimizde yoktur.

Sonucun ilginç tarafı şu: evrensellik iddiası çürüyünce elimizde kalan şey daha değerli. Elimizde, dört bin yıl boyunca bir anlatının nasıl aktarıldığını, nasıl yeniden yorumlandığını, gürültüden rahatsız olan tanrılardan ahlaki hüküm veren tek bir Tanrı'ya nasıl dönüştüğünü adım adım izleyebildiğimiz bir metin zinciri var. Bu, muğlak bir "ortak hatıra"dan çok daha somut ve çok daha etkileyici bir şey.