Chichén Itzá: Test Edilebilen ve Edilemeyen

1967'de, Kutsal Cenote'nin yaklaşık 300 metre kuzeydoğusunda bir havaalanı pisti inşa edilirken yer altında bir oda bulundu. Bu bir chultún — normalde içme suyu depolamak için insan eliyle oyulmuş bir sarnıç.

İçinde su yoktu. Yüzden fazla küçük çocuğun dağılmış kalıntıları vardı; büyük ölçüde bozulmamış ağaç kabuğu ve kireç tozu tabakasıyla örtülmüş, yanlarında hayvan kemikleri ve seramik nesneler bulunuyordu. Bitişikteki mağarada da benzer kalıntılar çıktı.

Elli yedi yıl boyunca bu kalıntıların kim olduğu bilinmiyordu. Çocuk iskeletlerinde cinsiyet, fiziksel inceleme ile güvenilir biçimde belirlenemez — kemiklerin cinsiyet farkını gösteren özellikleri ergenlikte oluşur.

Anlatının kaynağı 20. yüzyılın başında Kutsal Cenote'nin taranmasına ve o dönemin varsayımlarına uzanıyor. Cenote'den binlerce nesne ve insan kalıntısı çıkarıldı; ortaya çıkan anlatı "tanrılara sunulan güzel bâkireler" oldu ve hızla yerleşti.

Bu anlatının iki dayanağı vardı ve ikisi de zayıftı. Birincisi, sömürge dönemi kaynaklarındaki dolaylı ifadeler. İkincisi, kalıntıların cinsiyetinin belirlenememesi — yani boşluk, dönemin beklentisiyle dolduruldu.

Sonraki anatomik incelemeler zaten kuşku uyandırmıştı: kalıntıların büyük kısmı çocuktu ve daha büyük olanların çoğunun erkek olabileceği belirtiliyordu. 2024 çalışması kuşkuyu kesinliğe çevirdi.

Bulgunun en çarpıcı yanı sayılar değil, örüntü: kurban edilenler yakın akrabaydı ve aralarında iki çift tek yumurta ikizi vardı. Bu, tesadüfle açıklanamayacak kadar seçici bir tercih.

Araştırmacılar bunu Maya köken anlatısındaki İkiz Kahramanlar temasıyla ilişkilendiriyor — Popol Vuh'ta yeraltı dünyasına inip sınavlardan geçen ikiz kardeşler. Yani kurban seçimi, mitolojik bir örüntünün ritüelde tekrarlanması olabilir.

Burada bir iç bağlantı var: Popol Vuh'un fetih sonrası yazıya geçirilmiş bir metin olduğunu ve tufan bölümünde kirlenme kuşkusunun yüksek olduğunu daha önce yazmıştık. İkiz teması ise farklı: metnin Kolomb öncesi Maya ikonografisiyle örtüşen ve bağımsız kanıtı olan bölümlerinden. Bir metnin bazı kısımlarına güvenip bazılarına güvenmemek tutarsızlık değil — her bölüm kendi kanıtıyla değerlendirilir.

El Castillo'nun kuzey merdiveninde, yılda iki kez, basamakların gölgesi kıvrılan bir yılan gövdesi oluşturur ve merdivenin altındaki taş yılan başına bağlanır. Gösteri gerçektir; her yıl on binlerce kişi izler.

Soru şu: bu kasıtlı bir tasarım mıydı?

Bu ayrım seride tekrar ediyor. Stonehenge'de taşların kaynağını öğrendik ama neden yapıldığını öğrenemedik. Göbekli Tepe'de sütunları ölçebiliyoruz, kabartmaların ne anlattığını okuyamıyoruz. Machu Picchu'da kimlerin yaşadığını DNA söyledi, malikânenin işlevini söyleyemedi.

Kural basit ve acımasız: yazısız toplumlarda maddi sorular cevaplanır, niyet soruları cevaplanmaz. İlerleme birinci gruptadır. Ve "çözüldü" diyen anlatılar genellikle iki grubu birbirine karıştırır.

"Maya çöküşü" ifadesi, güney ova kentlerinin 9. yüzyılda terk edilmesini anlatır. Ama Chichén Itzá tam da o dönemden sonra yükselir — Terminal Klasik ve Erken Postklasik. Yani "Mayalar çöktü" cümlesi, çöküşten sonra parlayan bir merkezle aynı anda doğru olamaz.

Daha önemlisi: Maya halkı yok olmadı. Bugün Meksika, Guatemala, Belize ve Honduras'ta milyonlarca Maya yaşıyor ve otuzdan fazla Maya dili konuşuluyor. Ortadan kalkan şey belirli bir siyasi düzendi, bir halk değil.

"Kayıp uygarlık" çerçevesi burada da aynı işi görüyor: yaşayan insanları geçmişe kilitliyor. Angkor'da "cangılda unutulmuş tapınak", Machu Picchu'da "kayıp şehir", burada "yok olan Mayalar" — üçü de aynı anlatı alışkanlığı.