Düzeltme günlüğü

Mülkiyet paragrafı yanlıştı. Yazıda "Parşömenler 1947–56 arasında, o dönem Ürdün yönetimindeki Batı Şeria ve Doğu Kudüs'te bulundu" yazıyordu. Parşömenler Doğu Kudüs'te bulunmadı; orada, Rockefeller Müzesi'nde birleştirildi. İlk mağaranın yedi büyük parşömeni de Ürdün kazılarıyla değil, antikacılar üzerinden satın alınarak el değiştirdi ve 1955'e kadar İbrani Üniversitesi'nde toplandı. Bu iki cümle İsrail Eski Eserler Kurumu'nun (IAA) sitesine "Koleksiyonun tarihçesi" diye bağlanmıştı. IAA'nın keşif sayfası okununca ikisinin de orada yazmadığı görüldü; sayfa 1967'ye hiç değinmiyor. Paragraf ve kayıt IAA'nın zaman çizelgesi ile 13 Ocak 2010 tarihli bir AFP haberi üzerinden yeniden yazıldı. Haber Ürdün'ün UNESCO başvurusunu ve IAA'nın "meşru muhafız" tutumunu aktarıyor. Bu bir basın kaynağıdır; başvurunun kendisi görülmedi.

Sahtecilik bölümü, raporun söylediğinden fazlasını söylüyordu. Loll ve ekibinin Kasım 2019 tarihli raporu ilk kez okundu ve atıflar sayfa numarası ile alıntıyla yeniden yazıldı. Altı yanlış düzeltildi:

• "Amber kalıntısı" bir okuma hatasıydı. Rapordaki "amber material" kaplamanın rengini anlatıyor; madde hayvan derisi tutkalı.
• "Bazı parçalarda" yanlıştı; kaplama bütün parçalarda var.
• "Büyük ihtimalle Roma dönemine ait yazısız deri" raporun kesinliğini aşıyordu. Rapor deriyi "büyük olasılıkla antik" sayıyor; Roma dönemi ayakkabı derisini yalnız bazı parçalar için bir olasılık olarak anıyor.
• "C-14 'eski' diyordu" bu parçalar için doğru değil. Museum of the Bible parçaları radyokarbonla tarihlenmedi.
• "On altısının tamamı" da fazlaydı. İki parçada yazı yok; rapordaki hüküm yazı taşıyan parçalar içindir.
• "Yetmiş parçanın neredeyse hepsi sahte" başlığına ve Lying Pen projesinin "aynı sonuca vardığı" cümlesine okunan kaynaklarda dayanak bulunamadı. Projenin listesi 2002 sonrası parçaları sahte olarak değil, kökeni belgesiz olarak sıralıyor.

Harf biçimlerinin yayımlanmış fotoğrafları izlediğini söyleyen madde de çıkarıldı, çünkü bu raporda geçmiyor. Yerine raporun gösterdiği iki şey kondu: satırlardaki harflerin hizalanmaması ve özensiz çizilmiş cetvel çizgileri.

Sınırlar. Yayın tarihçesi, Essene ve Ester kayıtlarına IAA'nın kendi sayfalarından alıntılı atıflar eklendi. IAA yayının tamamlanmasını 2001 dolayına koyuyor, kayıt ise 2009 diyor; bu çelişki açık soru olarak kaldı. VanderKam ve Flint, Tov, Magness, Ulrich ve DJD ciltleri bu turda da okunmadı. Ölü Deniz kayıtlarındaki 49 atıfın 29'u hâlâ kaynağın neresinin okunduğunu göstermiyor. Kayıtlar taslak; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Xing atfı ve karşılaştırma dönemi düzeltildi. Xing 2026'nın dört enlem dizisinin kaynak konumu Şekil 1A–D yerine 1B–E olarak düzeltildi; Şekil 2'deki 26,5°K karşılaştırması Nisan 2004–Şubat 2023 ile sınırlandı. On kaydın kaynak ve karşı kanıt zinciri incelendi; RAPID yıllık eğilim hesabı sabit sürümlerle yeniden üretildi. Kayıtlar Codex (OpenAI, yapay zekâ) kimliğiyle editoryal olarak incelendi aşamasına geçti; bilimsel statüleri ve açık soruları korunur. İnceleme kapsamı ve erişim sınırları açıktır. Bağımsız insan veya alan uzmanı incelemesi yapılmadı.

Eski dönem sonucu güncel veriyle ayrıldı. Lee 2024'ün üç eğilimi v2022.1 takvim yılı ortalamalarından bir ondalıkta yeniden üretildi. Makalenin Florida güncellemesi için verdiği 2005–2021 −0,6 Sv/on yıl da eklendi. v2024.1a ile aynı yıllık yöntem, 2011–2021 için yaklaşık sıfır ve 2011–2023 için −0,795 Sv/on yıl verir. İkinci pencerenin bir/iki yıllık HAC aralıkları sıfırı içerir; bu, değişim olmadığı kanıtı sayılmadı. Toplam sensör ve sürüm belirsizliği ile insan etkisi yeniden hesaplanmadı.

Okuma özeti kısaltıldı, erişim sınırı netleştirildi. Code availability bölümündeki NCL indirme bağlantısı çalışmanın özgün analiz betiği gibi sunulmadı. Kaynağı denetlenmemiş “basında 10–15 °C” genellemesi kaldırıldı. Ayrıntılar kapanış ve hesap kaydında korundu. On kayıt taslak; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Norris 2021'in özet sınırı tam metinle giderildi. Yayımlanmış açık metindeki iki model yaklaşık 21.000 km³ taşkın hacmi ve 1,8–2,5 Sv tepe debisi önerir. Önceki “6–9 aylık akış” ifadesi, basit üçgen akış eğrisi varsayımıyla bulunan asgari süre olarak düzeltildi. Taşkının Genç Dryas'ın başlangıcına denk geldiği gösterilmiş değildir; yazarlar tek boşalmanın bin yılı aşan AMOC etkisini sürdürmesini düşük olasılıklı bulur ve daha uzun akış olasılığını tartışır. Bu görüş başka tek-zorlama modellerini toptan yanlışlamaz. Ham LiDAR, ek bilgi ve kod yeniden işlenmedi; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Erken uyarı tartışmasına açık tam metinli belirsizlik testi eklendi. Ben-Yami ve arkadaşları 2023, gözlem boşluklarının doldurulmasının kimi sahte işaretler üretebildiğini; daha korumacı testlerde anlamlı bölgenin küçüldüğünü, ancak bazı geri dönüş katsayısı (λ) artışlarının kaldığını bildirir. EN4 varyans artışı işlem etkisi hesaba katıldığında anlamlı kalmaz. Yazarlar bu sonuçlardan geniş ölçekli AMOC istikrarsızlaşmasının kanıtlandığı hükmünü çıkarmaz; EN4'ün bütün gözlem belirsizliği de hesaplanmamıştır. Bu kaynak Chen–Tung/Boers yazışmasının yerine konmadı: Boers 2024 yanıtının tam metni okunamadı; ham veri ve kod yeniden çalıştırılmadı, bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Özet sınırı tam metinle giderildi. Önceki kayıtta erişilemeyen Bradtmiller 2014'ün yayımlanmış metni Columbia Academic Commons arşivinde bulundu. Üç dönemi karşılaştıran 25 karotun 22'sinde Heinrich Stadial 1 oranı buzul dönemi oranına eşit ya da ondan yüksek. Ancak tüm havza ortalamaları arasındaki fark makaleye göre %95 güven düzeyinde anlamlı değildir. Yalnız 4,6 km'ye kadar örneklenmiş alan için verilen %20 ve %28 protaktinyum ihracı tahminleri doğrudan AMOC hızındaki yüzde değişim değildir. Makalenin zayıflamış fakat süren taşınım yorumu bu ölçüm ve örneklem sınırlarıyla yazıya ve kanıt dosyasına işlendi; ham karotlar, ek veri tabloları ve yaş modelleri yeniden hesaplanmadı. Bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Caesar 2018'in iki farklı değişim hesabı ayrıldı. Kurumsal arşivdeki tam metin 1870–2016 doğrusal hesabı için 2,3 Sv, 20 yıllık yumuşatılmış eğrinin yüzyıl ortasından sonraki değişimi için yaklaşık 3 ± 1 Sv bildirir. Bu, doğrudan RAPID ölçümüyle veya Worthington 2021'in farklı dönemli regresyonuyla aynı hesap değildir. Chen–Tung yazar sürümündeki gözlem kapsamı/vekil işareti itirazı ve Boers'un yanıtı tarafların ayrı yorumları olarak belirtildi. Boers'un yalnız yayıncı önizlemesi okundu; veri ve kodlar yeniden çalıştırılmadı, bağımsız uzman incelemesi yok.

15,3–15,9 Sv sayı farkı aynı zaman damgalarında yeniden üretildi. BODC v2022.1 arşivindeki 2021 yılına ait 730 geçerli yarım günlük moc_mar_hc10 örneğinin ortalaması 15,320753 Sv'dir; Lee 2024'ün 15,3 Sv değerine yuvarlanır. v2024.1a sürümündeki aynı örnekler 15,922495 Sv verir. 0,601742 Sv fark aynı örneklerin sürümler arasında değişen değerlerinden kaynaklanır; önceki “yıllık ortalama yöntemi mi, sürüm mü?” belirsizliği bu karşılaştırma için giderildi. Sürümdeki hangi işleme adımının farkı yarattığı ve makalenin hesap kodu doğrulanmadı. Yeni eğilim veya insan etkisi testi yapılmadı; bağımsız uzman incelemesi yok.

“Tam durmadı” yorumunun coğrafi kapsamı belirtildi. Ng ve arkadaşları 2018'in açık tam metni, batı ve derin kuzey Atlantik karotlarında Heinrich Stadial 1 sırasında güçlü azalma işareti, doğudaki Sierra Leone Rise karotunda ise süren derin su taşınımıyla uyumlu düşük ²³¹Pa/²³⁰Th oranı bildirir. Bradtmiller 2014'ün yayımlanan özetindeki genel “zayıfladı ama durmadı” yorumu, her yerde aynı akış sürdü biçiminde genişletilmedi. 2014 tam metnine erişilemedi; 2018 ek verileri, karot yaş modelleri ve mutlak AMOC gücü yeniden hesaplanmadı. Bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Görünür lisans bilgisi depoyla eşlendi. Depoda içerik lisansı CC BY-SA 4.0, kod lisansı AGPL-3.0-only olarak güncellendikten sonra yazı sonundaki atıf blokları, yeniden yayımlama kiti, sayfa altlıkları ve arama açıklamaları eski CC BY 4.0/MIT metnini göstermeye devam ediyordu. Güncel metin ve bağlantılar düzeltildi; atıf, değişiklik bildirimi ve uyarlamayı aynı lisansla paylaşma koşulları açıklandı. Önceki sürümler için verilmiş CC BY 4.0 izni geçerliliğini korur.

Ölçüm penceresi yayımlanan sürüme bağlandı. RAPID–MOCHA–WBTS v2024.1a 2 Nisan 2004–27 Mart 2024 kapsamındadır; başlıktaki 22 yıl, 2026’ya dek yayımlanmış eksiksiz veri değildir. Resmî kılavuz 2022 sonrası doğu sınırında klimatoloji ve Kasım 2023 sonrası Florida kablo boşluğunda basınç/altimetri ikamesini açıklar. Açık ASCII dosyasındaki 12 saatlik moc_mar_hc10 sütunundan 2021/2022/2023 tam takvim yılı basit ortalamaları 15,9/15,2/16,0 Sv hesaplandı. Lee 2024'ün yöntem ve kaynakçasının v2022.1 sürümünü kullandığı belirlendi; eski ham seri ve yıllık hesap yeniden üretilmediğinden 2021 için 15,3–15,9 Sv farkının nedeni henüz bilinmiyor. Bunlar yeni eğilim veya insan etkisi hükmü değildir.

Güzergâh anlatısına saha kayıtları eklendi. Carlson 2007 St. Lawrence ağzı jeokimyasından doğu akışı; Süfke 2022 Beaufort tortusu kurşun izotopundan Mackenzie akışı yorumlar. Norris 2021 kuzeybatı çıkışının büyük taşkına elverişli olduğunu, tam Genç Dryas başlangıcı tarihinin belirsiz kaldığını bildirir. Saha akış tahmini, Condron–Winsor 2012'nin idealize 5 Sv model zorlamasıyla aynı ölçü sayılmadı. Karot yaş modelleri, veri ikamelerinin etkisi, yeni trend testi ve bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Alan içi ayrım netleştirildi. Worthington 2021'in 1981–2016, 26°K çok katmanlı rekonstrüksiyonunun düşüş bulmaması ile Caesar 2018'in modelle kalibre edilen sıcaklık parmak izinin 20. yüzyıl zayıflaması farklı veri, dönem ve yöntemlerle açıklandı. Erken uyarı işareti üzerine itiraz ve yanıt, yıllık akıntı ölçümüyle eşitlenmedi. Medya örneği taranmadan kurulan seçici aktarım ve ideolojik niyet hükümleri geri çekildi.

Paleoiklim hükümleri olay ve deney kapsamına indirildi. Bradtmiller 2014 özeti Heinrich Stadial 1 için süren fakat zayıflamış devrilme yorumudur; bütün geçmişte tam duruş yokluğu kanıtı değildir. Dikitlerdeki geniş coğrafi yağış deseni her yerde aynı sıcaklık değişimi diye sunulmadı; yaklaşık 6 °C Grönland soğuması He 2021'in model çıktısı olarak işaretlendi. Condron–Winsor 2012'nin %14/%27/%32 sonuçları modern başlangıçlı 25 yıllık koşullara bağlandı. You 2026'nın ikinci tatlı su darbesi hipotezinin zorunlu neden olmadığı açıklandı. Bu tur dört kayıt seçilmiş pasajlarla denetlendi; toplam on AMOC kaydında seçilmiş pasaj denetimi yapıldı. Abonelik engelli tam metinler, kod, güncel veri ve bağımsız uzman incelemesi tamamlanmadı.

Ölçüler, anlamlılık ve dönemler ayrıldı. Xing 2026, Fig. 1/2/4'teki 26,5°K T26 düşüşü 0,26 ± 0,07 Sv/yıl, tam RAPID düşüşü 0,09 ± 0,08'dir. RAPID batı katkısının 0,21 değeri T26 ile eşitlenmedi; doğu ve batı serilerindeki Ekman katkısının doğrudan toplamda iki kez sayılacağı gösterildi. Dört enlemde yön tutarlılığı, yalnız üç enlemdeki anlamlılıktan ayrıldı. Lee 2024'te atlanan 2021 değeri 15,3 Sv eklendi; 20→15 ifadesinin mutlaka 2009'a dayandığı medya kökeni varsayımı geri çekildi. 2011–2021 eğilimi güncel 2026 durumu sayılmadı. Model ayrımının 2000–2020 ve 2010–2020 değişimleri farklı dönemleriyle verildi; artık bileşen saf ve ayrı ölçülmüş doğal sinyal sayılmadı.

Çöküş değerlendirmesinin deney kapsamı düzeltildi. Baker 2025'te 34 model ani 4×CO₂, yedi model 0,3 Sv tatlı su deneyi içindir. %54, 90. yıl model ortalamasıdır. Main'deki sıfır/tersine dönme tanımı, sonuç cümlesindeki 6 Sv eşiğinden ayrıldı. CO₂ deneyinin 150, tatlı su deneyinin en az 100 yılı, yalnız takvimde 2100'e kadar analiz yapıldığı iddiasıyla eşitlenmedi. Yazar düzeltmesinin çevrim içi yayımı 17 Nisan, sayı tarihi 8 Mayıs 2025'tir. Bu tur üç kayıt seçilmiş pasajlarla denetlendi; alan içi karşılaştırma kaydında yalnız ortak künyeler güncellendi. Önceki turla birlikte altı kayıt denetlendi; kalan dört kaydın içerik denetimi tamamlanmadı. Kod, bütün ek veriler, güncel RAPID dizisi ve medya metinleri yeniden incelenmedi. Kayıtlar taslak; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Akıntı tanımı ve evrensel süre hükümleri düzeltildi. IPCC FAQ 9.3 ve §9.2.3.1 doğrultusunda Gulf Stream'in hem devrilme hem subtropikal döngü katkısı açıklandı; yalnız rüzgâr / yalnız yoğunluk ikiliği kaldırıldı. RAPID'ın 2004 başlangıcı 26,5°K kesitiyle sınırlandı. Worthington 2021 §4'teki 60 yıl tahmininin Baehr 2008'e atıf olduğu, derin yoğunluk bilgisinin gereken süreyi azaltabileceğinin de aktarıldığı gösterildi. Sabit 70 yıllık doğal saat, bütün çalışmaların aynı veriye baktığı ve insan etkisinin evrensel olarak ölçülemez olduğu hükümleri geri çekildi. İki kaydın etiketi olumlu tanım ve yöntem cümleleriyle eşleştirildi.

Değerlendirme tarihi, düzeltilmiş tahmin ve ön baskı ayrıldı. IPCC hükümleri AR6 2021 ile sınırlandı. Ditlevsen 2025 yazar düzeltmesi kod hataları nedeniyle değişen tahminleri bildirir; güncel girişte %95 geçiş aralığı 2037–2109'dur. Koşulsuz çöküş tarihi sayılmadı. Rahmstorf–Caesar 2026, tamamlanmış hakemli yayın yerine yazarların ön baskı görüş metni olarak işaretlendi. Üç kayıt seçilmiş pasajlarla denetlendi; diğer yedi kayıttan birinde yalnız ortak kaynak künyeleri güncellendi. Kod, bütün literatür ve güncel RAPID dizisi yeniden doğrulanmadı. Kayıtlar taslak; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Genel bir liste iddiası iki somut örnekle sınırlandı. Biletall ve Gezimaris yazılarının belirtilen bölümleri karşılaştırıldı; bu siteler arkeolojik bilgi kaynağı sayılmadı. Palmira karşı örneği nedeniyle savaş bölgelerinin listelere hiç girmediği hükmü geri çekildi. Kopyalama, keşif rotaları ve fotojeniklik için ölçülmemiş nedenler kesin sonuç gibi sunulmaktan çıkarıldı. UNESCO seçim ölçütleri coğrafi dengesizlik kanıtı sayılmadı. İlgili kayıt taslak; bütün yazı denetlenmedi ve bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Kitapların ilk yayın yılı ile kaydedilen baskıları ayrıldı. Cataclysms on the Columbia’nın 1986 alt başlığı, Serpent in the Sky’ın 2012 elektronik baskısı ve The Hero with a Thousand Faces’ın 2008 üçüncü baskısı düzeltildi. Sekiz kaynak kimliğinin 17 kullanımına yayıncı, katalog veya yazar nüshası bağlantısı eklendi. Bu tur yalnız künye ve erişim bilgileri kontrol edildi; kitapların ilgili pasajları yeniden okunmuş veya içerik hükümleri doğrulanmış sayılmadı.

“Sümerler kendi adlarını bize bırakmadı” ve yalnız öğrenci ödevinden gelen çözülme anlatısı geri çekildi. Kramer s. 20–21, Herrera s. 10–14 ve DCCLT giriş/§1.2/§2 karşılaştırıldı. 1869, antik Sümer adına dayanan modern terim önerisidir; listelerin hepsi iki dilli veya yalnız öğrenci ödevi değildir. Çok araştırmacılı çözümleme ve ilk okumaların düzeltilebilirliği gösterildi.

“Ani kopuş yok; kademeli ölçek artışı var” ve “arkeoloji ile dilbilim farklı yönlere işaret ediyor” genellemeleri daraltıldı. Adams s. 53–55, 69–70 ve Tablo 3, Ubeyd öncülleri yanında hızlı bölgesel büyüme ve olası göç/yerleşikleşme yorumu içerir. Jagersma §1.2.1 s. 2–4 dil akrabalığı ile yazı öncesi dil bilgisinin sınırlarını açıklar. Dil izolatı dışarıdan gelmenin kanıtı, maddi kültür ise göçün kesin yokluğu sayılmadı; kesin köken veya güzergâh kurulmadı.

Anunnaki/Nibiru kaynağının erişim ve hüküm sınırı güncellendi. Anunna maddesi ve SAA 8 147 canlı tarayıcıda okundu; önceki yalnız arama dizini notu kaldırıldı. Çürütme hükmü bu iki tanığın içeriğine bağlandı; bütün külliyata genellenmedi. On iki bağlı kayıt seçilmiş pasajlarla denetlendi; bütün yazı, literatür ve arkeogenetik yayınlar denetlenmedi. Kayıtlar taslak; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

“Sümerce şiirlerde tufan anlatısı yoktur” hükmü geri çekildi. Gılgamış’ın Ölümü, Me-Turan F 23–37 ve 116–130 tufanı ve Ziusudra’yı anmaktadır. Bu pasaj, Gılgamış XI’in ayrıntılı kurtuluş öyküsüyle aynı anlatı sayılmadı; ayrı Sümerce Tufan Öyküsü de gösterildi. Okunmamış George 2003 edisyonuna belirsiz atıflar çıkarıldı. Atrahasis aktarımı ayrıca denetlenmedi; K.3375’in MÖ 7. yüzyıl nüsha tarihi metnin oluşumuyla eşitlenmedi. Aynı bulgu Tufan Bilmecesi’ndeki kanıt dosyasında da güncellendi; o yazının bütünü yeniden denetlenmedi.

Ur Sancağı’nda nesnenin sahibi ve yorum sınırı düzeltildi. British Museum 121201 gerçek koleksiyon kaydıdır; Penn Museum katalog kitabını nesneyi elinde tutan kurum sayan not kaldırıldı. Müze tarihi MÖ 2550–2400 olarak aktarıldı. İşlev belirsizliği, hâlâ olası sancak yorumu ve özellikle yan panellerin rekonstrüksiyon sınırı ayrıldı. Bu tur doğrudan okunmayan Afganistan kökeni, mobilya parçası ve bütün yeniden kurguyu şüpheli gösteren atıflar geri çekildi; yanlışlandıkları söylenmiyor. Sekiz bağlı kayıt seçilmiş pasajlarla denetlendi; diğer dört kayıt kapsam dışında. Kayıtlar taslak; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Bir yaralanma hükmü bütün ceza sistemine genellenmişti. Göz yaralanmasındaki gümüş ödeme dar kapsamıyla gösterildi; ölüm cezaları ve Hammurabi’nin statü ayrımı eklendi. “Misilleme ilk kez Hammurabi’yle doğdu” hükmü kaldırıldı. Molina 2026’nın seçilmiş sayfaları üzerinden bugünkü korunmuş metin ile eski beş madde sınırı ayrıldı. Kramer’in bilimsel yayın künyesi 1954 olarak düzeltildi; Ni 3191’in CDLI kaydı ve nüsha dönemi eklendi. Kraus’un doğrulanmamış kazıcı rolü ve okunmamış özgün edisyon atıfları kaldırıldı.

“Liste tarihsel bir belge değil” hükmü geri çekildi. Ashmolean AN1923.444, Jacobsen s. 165–167 ve ETCSL 2.1.1’in seçilmiş satırları karşılaştırıldı. Tarihsel malzeme, meşruiyet anlatısı ve güvenilmez kesintisiz kronoloji ayrıldı. Jacobsen’in 1939 edisyonunun ilk yayın olduğu iddiası, kaynaksız nüsha sayısı ve rakamların belirli sembolik anlamı olduğu genellemesi kaldırıldı. Altı bağlı kayıt bu dizide seçilmiş pasajlarla denetlendi; diğer altısı kapsam dışında. Kayıtlar taslak; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Diskin dili ve yazarlık yorumlarının kapsamı düzeltildi. B16665 envanteri ve Sümerce yazıt açıklaması bağlandı. Dar yaşam aralığı yerine MÖ 23. yüzyıl kullanıldı. Helle’nin yazar figürü analizi fiilî çok yazarlık kanıtı olarak sunulmaktan çıkarıldı; Zgoll’un Nin-me-şara için güçlü yazarlık savunusu eklendi. “Her nüsha tam beş yüzyıl sonra” genellemesi kaldırıldı; kayıt contested/medium oldu.

Ur için kesin çürütme hükmü fazla genişti. 2011 makalesinin yalnız yayıncı özeti ile Sołtysiak’ın s. 83 travma eleştirisi ayrıldı. Kayıt refuted/medium → contested/medium yapıldı; gönüllü zehir içme doğrulanmış sayılmadı. Isıtma ve cıva önerisi kesinleşmiş bir yöntem gibi sunulmadı; doğrulanmış numunesi bulunmayan radyokarbon etiketi kaldırıldı. Bu iki kayıttaki okunmamış Helle 2023 ve Woolley 1934 kaynaklarına belirsiz atıflar çıkarıldı. Bağlı dört kayıt seçilmiş pasajlarla denetlendi; diğer sekizi ve bütün literatür bu kapsamda doğrulanmadı. Kayıtlar taslak; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Arşivin idari ağırlığı tek bir icat amacı gibi anlatılmıştı. Englund’un s. 35 oranı Geç Uruk ortalamasıdır; IV ve III evrelerinin liste payları ayrıldı. “Hepsi makbuz”, “soyut sayı fikri yok” ve “ilk edebiyat tam 700 yıl sonra” hükümleri kaldırıldı. Erken sözcük listelerinin işlevi belirtildi.

Uruk IV dili için tek yorum kesin sonuç gibi sunulmuştu. Englund’un temkinli görüşü ile Jagersma’nın Sümerce lehindeki aktarımı birlikte gösterildi; kayıt unknown/high → contested/medium oldu. Okunmamış 1993 kitabına belirsiz atıflar bu iki kayıttan çıkarıldı. Külliyat, özgün tabletler ve bütün dil literatürü yeniden incelenmedi. İki kayıt taslak; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Pavlus’un görüşme beyanı ve zaman mesafesi için kesinlik sınırları eksikti. Galatyalılar 1:18–19, Josephus 20.200 ve Tacitus 15.44.3 ayrı belge türleri olarak gösterildi. Kesin 23 yıl, kaynaksız nüfus oranı, bütün taşra figürlerinde kayıt yokluğu ve iki yazarın inancından yanlılık çözümü çıkaran hükümler kaldırıldı.

52 kişilik dağılımın kaynağı ve örneklemi doğrulanamadı. Yüzde grafiği kaldırıldı; pasaj kapsamı 18.63–64 olarak düzeltildi. Whealey 2008’in seçilmiş sayfaları üzerinden yanlış aktarım tarihleri ve bağımsız tanık hükmü düzeltildi; araştırmacının özgün metin önerisi kesin metin olarak sunulmadı. Hansen 2025’in yalnız yayıncı özeti okundu; ana metin denetlenmiş sayılmıyor.

Zulüm ve çarmıh varsayımları genel bir icat tezinin kesin yanlışlaması değildir. Plinius/Traianus, 311/313 aktarımları ve 380 yasası dar içerikleriyle gösterildi. Genel Roma icadı kaydı unknown/medium yapıldı; bu teze yeni destek bulunduğu anlamına gelmez. Yedi bağlı kayıt artık seçilmiş kaynaklarla denetlenmiştir; bütün literatür ve el yazmaları karşılaştırılmadı. Kayıtlar taslaktır; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Tek kaynak ve kesin 125 yıl karşılaştırması hatalıydı. Philostratos’un kaynak beyanı, Lukianos’un §5 anması, IV.45’teki anlatıcı çekincesi ve VIII.29–30’daki farklı ölüm anlatıları ayrı gösterildi. Çubuk ve kanıtları tek puanla sıralayan tablo kaldırıldı; Damis hakkında doğrulanmamış çoğunluk hükmü ve okunmamış modern kitap bölümlerine atıflar çıkarıldı.

Polemik yalnızca Eusebios’tan bilinmiyor. Eusebios I–III’te Hierocles’e atfedilen sözler ile Lactantius V.2 ve V.3’ün aktarımı ayrıldı. Lactantius’un ana metni yazarı adlandırmaz; Hierocles teşhisi sonraki edisyon notundadır. De mortibus 16’ya uygunsuz atıf, kesin ilk tarih ve tek siyasi amaç hükümleri kaldırıldı. İki cevap metni, kayıp eserin tamamı veya bağımsız olay doğrulaması sayılmadı. Dört kayıt seçilmiş kaynaklarla denetlendi; üç kayıt açık. Bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Unvan farkını pasajın özgünlük kanıtı sayıyorduk. Annales 15.44.3’teki procurator ile yazıttaki praefectus Iudaeae ayrı kayıtlara bağlandı. Arşiv kullananın mutlaka doğru unvan yazacağı, bir Hristiyan kopyacının yazım hatası yapamayacağı ve düşmanca dilin eklemeyi dışladığı hükümleri kaldırıldı. “Vali değil” ifadesi düzeltildi; zaman mesafesi tek doğruluk ölçütü olarak sunulmadı.

Yazıt, İsa’nın idam kaydı değildir. IIP caes0043’ün yayımlı metni, Alföldy 1999’un seçilmiş sayfaları ve s. 86 fotoğrafı üzerinden ad/unvan, eksik harfler, yeniden kullanım ve yaklaşık tarih ayrıldı. Tek çağdaş fiziksel kanıt hükmü ve kesin tapınak tanımı kaldırıldı; okunmamış Ehrman kitabına ve Wikipedia özetlerine belirsiz atıflar bu iki kayıttan çıkarıldı. Yedi bağlı kaydın ikisi denetlendi; diğer beşi için ayrıntılı denetim sürüyor. Kayıtlar taslak, bağımsız uzman incelemesi yok.

Koşullu büyüme hesabı tarihsel ölçüm ve nedensel açıklama gibi sunulmuştu. %40 formülüyle değerler yeniden hesaplandı; çubukların hatalı oranları düzeltildi ve doğrusal ölçek belirtildi. Hopkins’in seçilmiş pasajları üzerinden modelin aktarımı ve sınırı gösterildi; modern hareketlerle oran karşılaştırması, kadın/doğurganlık genellemesi ve imparator etkisinin tersine çevrildiği hükmü kaldırıldı. Dionysios’un bakım anlatısı ölüm oranı ölçümü olarak kullanılmadı.

Zulüm ve kurumsal miras genellemeleri belirli belgelere daraltıldı. Plinius’un infaz/işkence bildirimi, Traianus’un usul cevabı, 303 baskı emirleri ve 311 hoşgörü metni ayrı gösterildi. İznik 4–6 ve Kalkedon 17/28 kurumların bütün kökenini açıklayan harita sayılmadı. Dura-Europos çalışmasının evden dönüşüm ile dönüşüm sonrası konut kullanımı ayrımı korundu. Kaynaksız Pontifex maximus, tek dil/hukuk kökeni ve kilisenin devamlılığının tek nedeni hükümleri kaldırıldı. Altı kaydın seçilmiş kaynak denetimi tamamlandı; kayıtlar taslak, bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

313 ilk serbestlik, 380 ani ve eksiksiz dönüşüm gibi sunulmuştu. 311 hoşgörü metni, 313’te yayımlanan talimatın biçimi ve mal iadesi, 380 yasasının muhatabı ve inanç tanımı ayrı gösterildi. Constantinus’un desteği ayrı mektuplara bağlandı; geç vaftiz önceki inancın yokluğu sayılmadı.

“İznik’te hiçbir kutsal kitap kaydı yok” ve “dışarıdaki metinler yalnız kopyalanmadığı için kayboldu” genellemeleri kaldırıldı. Korunmuş yirmi kural ve sinodal mektup, Jerome’un Judith atfı ve Sokrates’in aktardığı Arius yazılarını yakma emri ayrıldı. Athanasios’un 367 mektubu, yalnız onaylayan değil sınır da koyan diliyle gösterildi; ilk ve evrensel liste hükmü bu tur doğrulanmış gibi kullanılmadı. Okunmamış Metzger, Kelly, Ehrman, Pharr ve Jones pasajlarına belirsiz atıflar bu üç kayıttan kaldırıldı. Altı kaydın üçü denetlendi; diğer üç kaydın ayrıntılı denetimi açık. Kayıtlar taslak, bağımsız uzman incelemesi yok.

Batık sayısı doğrudan ticaret hacmi, farklı göstergeler tek bir Batı eğrisi gibi anlatılmıştı. İngiltere’de üretimin yerelleşmesi, bölgesel çömlek devamlılığı ve batık grafiklerinin yöntem sınırları ayrıldı. Bu tur doğrulanamayan sığır boyutu, kiremidin tamamen yokluğu ve kurşun toparlanma süresi genellemeleri kaldırıldı; Wickham tek bir karşıt kutba yerleştirilmedi.

476 anlatısının kapsamı düzeltildi. Romulus’un devrilmesi, Nepos’un 480’e kadar iddiası ve erken tarihçilerin dönemlendirmesi, Konstantinopolis’te 1204–1261 kesintisi ayrı tutuldu. “Bütün çağdaşlar için uygarlığın sonu değildi” genellemesi kaldırıldı. Yazıya bağlı altı kaydın tümü seçilmiş kaynaklarla denetlendi; bütün Roma veri kümesi veya bütün literatür taranmış sayılmaz. Kayıtlar taslak, bağımsız uzman incelemesi yok.

Yol çalışması kesin bir bakım ve nedensellik kanıtı gibi anlatılmıştı. Açık 2021 yazar sürümündeki gece ışıkları (2013–2020) ile nüfus (2010) göstergeleri ayrıldı. Avrupa ile Orta Doğu ve Kuzey Afrika karşılaştırması rastgele atanmış deney değildir; anlamlı olmayan sonuç sıfır etkiyi kanıtlamaz. MS 500 yerleşim sayısı yeni kuruluş sayısı olarak sunulmadı. Yayın özeti ile yazar sürümünün atıfları ayrı tutuldu.

Roma hukukunun beş yüzyıl tamamen kullanım dışı kaldığı anlatısı kaldırıldı. Erken Ortaçağ el yazması ve özetlerinin kullanımı, 1088’in geleneksel yıldönümü oluşu ve Türkiye’nin İsviçre metnini iktibası ilgili kaynaklarla ayrıldı. Erişilemeyen Stein 1999 kitabına belirsiz atıflar kaldırıldı; Stein 1994 için yalnız yayıncı özeti kullanıldı. Böylece yazının altı kaydından dördü seçilmiş kaynaklarla denetlendi; kayıtlar taslak, bağımsız uzman incelemesi yok.

Buzdaki kurşun ile antik kan kurşunu ve IQ ölçümü eşitlenmişti. 2018 kaynağında ham karot kapsamı ile MÖ 1100–MS 800 tarihsel analiz aralığı ayrıldı; metal üretimi göstergesi bütün ekonomi olarak sunulmadı. Doğrulanmamış ayrı karot künyesi kaldırıldı.

Asıl 2025 yayını üç Arktik karot, atmosferik model ve modern epidemiyolojik ilişkiler kullanır. Kan kurşunu ve bilişsel kayıp tahmin olarak yazıldı. Delile 2014 yalnız kurum özetinin desteklediği su bağlamına daraltıldı; yanlış bilişsel etki ve akut eşik atıfları kaldırıldı. Kirlilik kaydı ölçüm/model ayrımıyla daraltılarak established/medium yapıldı; bu, tahmin büyüklüğünün antik insanlarda doğrulandığı anlamına gelmez. İki kayıt taslaktır; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Kaynaksız ortak %5 oranı ve kesin alan sıralaması kaldırıldı. Karul 2021'in tam metni yaklaşık 10 ha dolgu ile ek 5 ha ocağı ve AB'deki on ana kaya sütunu ile yerleştirilmiş on birinci sütunu ayırır. 2025'te bildirilen 17 m yapı, eski AD'nin 23 m ölçüsünden ayrıldı. MÖ 9400–9200 aralığı bu turda bir C14 numune tablosuyla doğrulanamadı. Alan karşılaştırması refuted yerine unknown olarak düzenlendi.

Kurumsal görevler, kazı başlangıçları ve 2021 programının 12 kazı hedefi ayrıldı. Topografya çalışması bütün yapıların aynı biçimde gömüldüğü hükmünü desteklemiyor. Sütun 43 eleştirisi ve yazar yanıtı birlikte gösterildi; kesin yanlışlama yerine tartışmalı yorum olarak sınıflandı. On kayıt, yazı, bağlantılı bölüm ve kart eşitlendi. Kayıtlar taslaktır; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

İnceleme durumunu gelecekte bir uzman değerlendirmesi yapılacakmış gibi sunan ifadeler düzeltildi. Seçilmiş kaynaklarla yapılan kontroller, bağımsız uzman incelemesinden ayrıldı. Bağımsız uzman incelemesi yapılmadı; bulgu kayıtları taslak durumunu koruyor.

LiDAR taraması, araştırma alanı ve nüfus modeli karıştırılmıştı. 2012 taramasının kapsamı 2013 yayınına göre 370 km²’dir. Yaklaşık 3.000 km² Greater Angkor bölgesi için 13. yüzyılda 700–900 bin nüfus tahmini 2021 modelinden gelir. Önceki 100–200 binden dört kat artış anlatımı ve nüfusa uygulanmış “en büyük” hükmü kaldırıldı.

Yerel kronoloji kesin nedensellik değildir. Penny 2019 güney hendekte tek alandan dört karot kullanır; seçkinlerin önce ayrılması önerisi olasılıktır. Nedensellik kaydı unknown/medium yapıldı. Buckley 2010 için 759 yıllık PDSI kaydı, bölgesel vekil gösterge ve taşkın dolgusu ayrıldı; doğrulanmamış doğrudan alıntı kaldırıldı.

Sonraki kullanım ile kesintisiz kullanım ayrıldı. Carter 2019 konut alanında tarihleme boşluğu ve yeniden kullanım gösterir. Tapınağın dinî önemi korunurken her yıl kesintisiz kullanım hükmü kaldırıldı. Okunmamış Zhou Daguan edisyonu ve UNESCO güncel sayfasını 1992 raporu gibi sunan atıflar çıkarıldı. Dört kayıt taslak durumunu korur; 2018 ağ modelinin yalnız özeti, 2007 haritalamanın NASA tanıtımı okundu; özgün ziyaretçi edisyonları ve ek model verileri doğrulanmadı.

Önceki metin Roma etkisi, esir işçi kimliği ve malzeme kanıtını birbirine eşitlemişti. UNESCO ve ICOMOS’un etki değerlendirmesi korundu; yalnız yapı tekniğiyle kesin aktarım hükmü daraltıldı. Esir atfının geç kaynak niteliği ve Iranica’nın malzemeyle tarihleme sınırı açıklandı. Darius atfının arkeolojik desteği metne geri alındı; buna karşılık bütün mevcut yapılara tek kuruluş tarihi uygulanmadı. Kesin 260–270 yapım aralığı, doğrulanmamış ölçü tablosu ve tek evre gibi sunulan değirmen/tünel tarihi kaldırıldı. Darius ve Şapur’un yanlış araştırmacı rolleri silindi. İki bulgu kaydı açık soru / orta güven, taslak olarak düzenlendi; başlık, okuma özeti, kart ve konu çizelgesi eşitlendi. Yılın İki Kapısı yazısındaki Şuşter’i Anadolu’da gösteren cümle de düzeltildi. Özgün kazı, harç analizi ve tarihsel metin edisyonları bu denetimde doğrulanmadı.

Tiyatro kayaya oyulmuştur; Petra yalnız mezar cephelerinden oluşmaz. ACOR'un kent tanımı doğrultusunda “tiyatro inşa edildi, oyulmadı” ve “şehir bütünüyle gitti” hükümleri düzeltildi. MS 1. yüzyıl / IV. Aretas dönemi önerisi, mezar sahibinin kimliğinden ayrıldı; okunmamış McKenzie pasajlarına atıflar kaldırıldı. Aynı yanlışları tekrarlayan Aynı Cümlede bölümü de eşleştirildi.

Modern barajın 1964'te eski Nabati yapısının yerinde kurulması PDTRA kurum kaydına bağlandı; UNESCO'ya hatalı yeniden inşa atfı kaldırıldı. Modern yapının antik tasarımla özdeş veya kesintisiz çalışır olduğu çıkarılmıyor. 2024 sel çalışmasının künyesine eksik Ibrahim Farhan eklendi; tarihsel sel özeti güncel risk modelinden ayrıldı. Petra'ya bağlı dört kayıt seçilmiş kaynaklarla denetlendi; kayıtlar taslaktır ve bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

30.000 nüfus ve “bilerek yarı dolu” anlatımları kaynakla uyuşmuyordu. Ortloff 2020 yaklaşık 20.000 sürekli sakin değeri kullanır; bu, akış modelinden ölçülmüş nüfus değildir. Kaynak okunmadan kurulmuş nüfus hesabı, sayım yokluğu ve genel üst sınır hükümleri kaldırıldı.

Siq'in bazı borularındaki mineral birikimi, modern akış hesabı ve tasarım niyeti yorumu ayrıldı. Makalede kritik derinlik/çap oranı yaklaşık 0,8–0,9'dur; kısmi doluluk yarı doluluk sayılmıyor. Genel maksimum debi ve kesin antik karar süreci anlatımı daraltıldı. Hidrolik kayıt “yerleşik görüş” yerine “bilinmiyor” olarak sınıflandı; nüfus kaydı da bu statüyü koruyor. Bu tur iki kaydı kapsar; El-Hazne işlevi ve modern barajın yeniden kurulması ayrıntılı denetlenmedi. Kayıtlar taslaktır.

50/52 bulgusunu kesin ocak ve seçim niyeti gibi aktarıyorduk. 2020 çalışmasında 52 taş yüzey ölçümüyle, ayrıntılı kaynak ise 58 numaralı taşın karotuyla incelenir. West Woods çoğunluk için en olası alandır; kesin çıkarılma noktası ve seçim nedeni açık kalır.

Ocak yorumu 2019 kazı yayınına, Craig Rhosyfelin'e özgü itiraz ise 2015 makalesine bağlandı. Waun Mawn için 2006/2012 kitaplarına bağlanmış sonraki tartışma hükümleri kaldırıldı; 2022 eleştirisi, kazı ekibinin yanıtı ve jeokimya sınaması eklendi. 91 numaralı çukurdan parçalar ile Stonehenge taşı 62 eşleşmiyor; taş aktarımı doğrulanmış sayılmıyor. Zorunlu “300–500 yıllık boşluk” anlatısı kaldırıldı ve tarihleme yöntemi termolüminesans yerine optik uyarımlı lüminesans (OSL) olarak düzeltildi. Böylece bu yazıya bağlı altı kaydın seçilmiş kaynaklarla denetimi tamamlandı; kayıtlar taslak durumunu koruyor.

Yazılı kayıt yokluğunu, işlev hakkında hiçbir kanıt bulunamayacağı biçiminde sunuyorduk. Kremasyon gömülerini inceleyen 2016 araştırması mezarlık kullanımını destekler; bu bulgu yapının bütün evrelerini tek bir amaçla açıklamaz. Kayıt bu dar iddiaya dönüştürüldü.

2026 Sunak Taşı makalesinin kaynak alanını daraltan analizi, kısmi buzul katkısı olasılığı ve model dışında kalan daha eski buzullaşmalar eklendi. Taşıma modelinin sonucu kesin tarihsel rota gibi sunulmuyor. Yanlış “Rachel Veness” künyesi de düzeltildi. Bu tur üç kaydı kapsar; sarsenler, Preseli ocakları ve Waun Mawn kayıtlarının ayrıntılı denetimi tamamlanmadı.

DNA sonuçlarını kaynağın söylediğinden daha kesin sunuyorduk. Özgün makale 34 bireyden veri üretildiğini, 30 bireyin ayrıntılı soy modellemesine girdiğini bildirir. Topluluğu mitma göçmenleriyle eşitleyen cümle kaynakla ters düşüyordu: yazarlar yanacona ve eski aclla yorumunu destekler. Genetik soyun etnik kimlik olduğu ve karışımın mutlaka burada gerçekleştiği çıkarımları geri çekildi; muhtemel anne–kız çifti ile diğer akrabalık sonuçları ayrıldı.

“Şehir değil malikâne” ve tek inşa yılı ifadeleri düzeltildi. İşlev ile yerleşim türü birbirini dışlayan kategoriler değil. 2021 AMS çalışmasının yayıncı özeti yaklaşık 1420–1532 kullanım aralığı öneriyor; bu bütün yapıların kesin inşa yılı olarak aktarılmıyor. “Hiçbir zaman kayıp değildi” genellemesi belirli ziyaret kayıtlarıyla sınırlandı; Picchu/Huayna Picchu ad önerisi olasılık olarak korundu.

Deprem ve drenaj kaynaklarının kapsamı ayrıldı. Lipa ve diğerlerinin modeli Machu Picchu'nun değil, Sacsayhuaman'daki bir duvarın davranışını ele alır; yalnız yayıncı özeti okunabildi. Masini'nin jeofizik çalışması gömülü düzenlemeleri araştırır; yaklaşık %60 emek anlatısı eski kitaba atıftır ve bağımsız ölçüm gibi gösterilmiyor. İlgili bibliyografilerde çevrimiçi yayın tarihi ile dergi/kitap yılı ayrıldı. Vilcabamba kazı kitabının tam metni ve %60 hesabının özgün yöntemi bu denetimde doğrulanamadı. Kayıtlar taslak durumunu koruyor; bağımsız uzman incelemesi yapılmadı.

Kaynakların söylediğinden daha kesin yazdığımız cümleleri düzelttik. Nibiru'yu yalnız bir gök konumu sayan ifade, SAA 8 147 tanığına bağlandı. Anunna'nın bütün panteonun genel adı olduğu ve çivi yazılı külliyatın tamamında hiçbir dayanak bulunmadığı genellemeleri geri çekildi; bütün külliyat taranmadı.

Prometheus'un işkencesi “sonsuz” diye özetleniyordu. Hesiodos aynı pasajda Herakles'in kartalı öldürüp işkenceyi sona erdirdiğini anlatır. Māui ve Kuzgun özetleri de belirli Māori ve Tlingit sürümlerine bağlandı; “cezasız” veya bütün anlatıları kapsayan “çekirdek” ifadeleri kaldırıldı. Prometheus'un adının etimolojisi çözümlenmiş gösterilmiyor; Pronk'un hakemli tartışması §3.19 ile kaynaklandırıldı.

Bizim yorumlama önerimiz, kanıtlanmış yöntem gibi sunuluyordu. “Yalnız keyfî ayrıntılar bilgi taşır” ve “ateşin fiziği ortak kökeni gereksiz kılar” sonuçları geri çekildi. İlgili yazılar artık ortak soy, kültürel aktarım ve bağımsız oluşumu açık seçenekler olarak ayırıyor. “Zorunlu–keyfî ekseni” kaydı, doğrulanmış bir ölçüt bulunmadığı için unknown olarak güncellendi.

Mısır'da genel elektrik yokluğu iddiası doğrulanmış envantere dayanmıyordu. Bu karşı kanıt kaldırıldı; üst çerçeve kaydının refuted statüsü unknown yapıldı. Bu değişiklik elektrik teknolojisine yeni kanıt bulunduğunu söylemez; kaydın dayanak açığını gösterir. Silüriyen hipotezini yöntem dışı gösteren ifade de özgün bilimsel makaleyle düzeltildi. Toplam altı kanıt kaydı ve beş yazı güncellendi; bu, bütün arşivin içerik denetiminin tamamlandığı anlamına gelmez.

Bir önceki kayıtta anlattığımız 139 yer tutucu atıf ele alındı. Her birini taşıyan kanıt maddesi tek tek okundu. Ortak bir kusurları vardı: sitenin kendi cümlesi, bir kaynağın söylediği şeymiş gibi o kaynağa bağlanmıştı. Kaynak gösterilen yerde "Kayıt düzeyi ayrımı" gibi bir etiket yazıyordu, bir sayfa değil. Arşivin şeması her kanıt maddesine en az bir atıf şart koşuyor; bu cümleler o şartı karşılamak için bir kaynağa iliştirilmişti.

Maddeler içeriklerine göre yerlerine taşındı. 46 madde sitenin kendi akıl yürütmesiydi; örneğin "'Minority' damgası hipotezin yanlış olduğunu söylemez, tekrarlanamadığını söyler." Bunlar artık kanıt listesinde değil, her kaydın popüler iddia ile kanıt arasındaki farkı anlatan ayrım metninde duruyor. 86 madde kaydın kendi sınırını ya da geçmiş bir değişikliği anlatıyordu: "tam metin okunmadı", "künye doğrulanmadı", "bu literatür taranmadı". Bunlar da kanıt değil; artık her yazının kanıt dosyasında görünen inceleme notunda duruyorlar. Hiçbir cümle silinmedi.

7 madde yerinde bırakıldı, çünkü bunlar akıl yürütme değil, kaynağın içeriği hakkında olgusal iddialar: kaynak okunarak doğrulanmaları gerekiyor. Bunlardan dördü (Nibiru ile ilgili iki madde dahil) denetim aracında hâlâ yer tutucu olarak sayılıyor ve öyle kalacak. İki kaynak artık hiçbir kanıt maddesi tarafından gösterilmediği için ilgili kayıtlardan ve kaynakçadan çıktı; o kayıtlarda yalnız bu tür cümlelere bağlıydılar.

20 Eylül tarihli bir kayıtta bu sayfada şunu yazdık: "Artık her atıf kaynağın neresinden geldiğini söylüyor." Bu doğru değil. O gün sıfıra inen sayı, yalnızca tek bir yer tutucu kalıbını sayıyordu: bir üretim betiğinin bıraktığı "ilgili bölüm (paket notundan türetildi)" ifadesini. Bütün kayıtlar bu kez başka bir soruyla tarandı: atıf kaynağın neresi olduğunu denetlenebilir biçimde söylüyor mu? Sayfa ya da satır numarası, alıntı ya da katalog, levha veya envanter kimliği var mı? Sonuç şu:

Arşivdeki 1256 atıfın yaklaşık 1100'ü bunların hiçbirini taşımıyor. Bunların 139'u kaynakta bir yer bile değil. "Kayıt düzeyi ayrımı", "Kaynak erişim düzeyi" gibi etiketler, sitenin kendi akıl yürütmesini adlandırıyor ve kaynağın hiçbir sayfasını göstermiyor. Kalanların bir kısmı gerçek bir bölüme işaret ediyor olabilir ("Sonuçlar", "Susanoo bölümü"), ama nerede olduğunu kesinleştirmiyor. Oran yazıdan yazıya çok değişiyor: kaynakları sayfa sayfa okunan Uruk yazısında atıfların dörtte biri bu durumda, diğer yazıların çoğunda neredeyse tamamı.

Zayıf bir atıf, iddianın yanlış olduğu anlamına gelmez; ama o iddianın dayandığı yer henüz okurun kendi başına denetleyebileceği biçimde yazılmış değil, ve bu arşivde çoğu atıf bu durumda. Veride de bütün kayıtlar "taslak" olarak işaretli; bu durum sitede şimdiye kadar gösterilmedi. [27 Eylül notu: bu cümlenin ikinci yarısı yanlıştı. Taslak durumu sitede gösteriliyor: her yazının kanıt dosyası "İnceleme kaydı: … taslak, … incelenmiş" satırını ve her kayıtta "İnceleme: Taslak" etiketini taşıyor. Doğrusu, verideki bütün kayıtların taslak olduğu ve bunun her kanıt dosyasında yazdığıdır.] Arşivin denetim aracı artık yer tutucuları eskisi gibi tek bir kalıpla değil bu genişletilmiş tanımla sayıyor ve zayıf atıfları yazı yazı raporluyor. Böylece sayı bir daha yanıltıcı biçimde sıfır görünmeyecek. Atıflar, Uruk yazısında yapıldığı gibi, kaynaklar okunarak yazı yazı güçlendirilecek.

25 Eylül'de Warka Vazosu kaydına eklediğimiz bir karşı kanıt yanlış çerçevelenmişti. Madde, koçların sırtındaki basamaklı kaidede duran figürleri bugünkü bir anlatımın heykel, vazoyu bulan kazıcının ise rahip olarak okuduğunu söylüyor, iki okumayı bu karşıtlık üzerine kuruyordu. Kazıcının vazoyu ayrıntılı olarak yayımladığı kitap okununca (Ernst Heinrich, Kleinfunde aus den archaischen Tempelschichten in Uruk, 1936) bunun asıl ayrım olmadığı görüldü: Heinrich de kaideyi ve üstündekileri somut bir nesne, bir heykel grubu olarak düşünüyor ve onlara "rahip heykelleri" diyor. İki okuma, figürlerin heykel olup olmadığında değil, kim olduklarında ayrılıyor. Bugünkü anlatım iki figürü kral ile tanrıçanın heykelleri sayıp "kutsal evlilik" yorumunun bir adımını buna dayandırıyor. Kazıcı ise ikisini de açıkça erkek diye tarif ediyor ve kabartmalarda bir tanrı heykeli olarak yorumlanabilecek hiçbir şey bulunmadığını yazıyor. Madde bu ayrıma göre yeniden yazıldı.

Aynı kitap kayda kazıcının sahneye bakışını bütünüyle getirdi. Heinrich kabartmaları kutsal bir evlilik olarak değil, Eanna tapınağına yapılan bir bağış olarak okuyor. Kadın figürün tanrıçanın kendisi mi yoksa rahibesi mi olduğunu katalogda açık bırakıyor, kendi yorumunda ise rahibeden yana duruyor. Gerekçesi, bu dönemde tanrıçanın insan biçiminde değil yalnızca kamış demeti simgesiyle gösterilmesi; ona göre tanrıçanın hem insan hem simge olarak iki kez gösterilmesi olası değil. "Kutsal evlilik" sözü kazı yayınlarının hiçbirinde geçmiyor.

20 Eylül'deki bir düzeltmede Warka Maskesi kaydından "Eanna çevresinde bulunması" ifadesini kaldırmıştık, çünkü dayandığımız kaynak buluntu yerini vermiyordu. Bu kayda bakan biri o ifadenin yanlış olduğunu düşünebilir. Yanlış değilmiş. Başın bulunduğu 1938/39 kazı sezonunun ön raporu artık okundu (Nöldeke ve Lenzen, 1940; Stony Brook Üniversitesi'nin Mezopotamya kazı raporları arşivinde açık erişimli). Rapor buluntu yerini kesin olarak veriyor: Eanna kutsal alanının kuzeybatı çevre duvarının hemen yanında, bir çukurda, yüzü aşağı dönük. İfade kayda bu kez birincil kaynağıyla geri döndü.

Aynı rapor kayda asıl eksik olan şeyi de getirdi. Popüler iddia maskenin İnanna olduğunun "kesin olarak yazılı" olduğunu söylüyor. Başı bulan ekibin kendi raporunda yazılı olan şey başka: kazı başkanı ona yalnızca "kadın başı" diyor, bulguları yazan kazıcı ise böyle erken bir dönemde yuvarlak heykelin "tanrıları ya da insanları" betimleyebileceğini söyleyerek kimliği açık bırakıyor. İnanna'nın adı (o yıllarda "Innin" diye okunuyordu) raporda yalnız sonraki tapınaklar için geçiyor; başla birlikte hiç anılmıyor. Başın doğal boyutta, farklı malzemelerden yapılmış bir heykelin yüzü olduğu yorumu ise kazıcının kendisinden geliyor ve bugünkü uzman literatürü bu yorumu sürdürüyor.

20 Eylül'de yaptığımız, dayanağı bulunamayan bir ifadeyi geri çekip boşluğu kaydın açık soruları arasına yazmaktı. Bu kez doğru olan buydu: ifade doğruydu ama dayanaksızdı, ve dayanağı bulununca geri geldi. O açık soru şimdi kapandı.

Warka Vazosu kaydında, vazo hakkındaki iki madde de bir silindir mühre atıf veriyordu. British Museum'un 116722 numaralı Geç Uruk mührü gerçek bir nesnedir ve benzer bir rahip-kral/sunu sahnesi taşır — ama vazo değildir. Bağlantıya tıklayan okur, vazonun kayıtlarına dair okuduğu tarifi orada bulamazdı.

İki madde de vazonun kendisini anlatan bir kaynağa bağlandı: Gebhard J. Selz'in The Uruk Phenomenon bölümü, s. 210-211. Selz anlatının aşağıdan yukarı okunduğunu yazıyor — su tarımı ve hayvancılığı mümkün kılar, onlar insanı besler, insan da varlığının asıl görevini yerine getirir: tanrıları beslemek — ve üst kayıtta bir yönetici-rahibin, tapınağın ambar girişini imleyen flamalı iki halka direğin önünde duran kadın figüre sunu sunduğunu. Mühür kayıtta kaldı ama artık kanıt değil bağlam: aynı ikonografik kalıbı taşıyan ayrı bir nesne olduğu atfın içine yazıldı.

Aynı kaynak kayda yeni bir karşı kanıt da getirdi. Kayıt şimdiye kadar yalnızca "figürlerin adı yazılı değildir" diyordu; oysa mesele daha keskin: Selz, üstteki kadın figürün rahibe mi tanrıça İnanna'nın kendisi mi olduğunun uzun süre tartışıldığını yazıyor ve sahneyi "kutsal evlilik" olarak değil, Thorkild Jacobsen'in önerdiği gibi bir "dinî drama" olarak okumanın hâlâ en iyi açıklama göründüğünü söylüyor. Yani "kutsal evlilik" yalnızca doğrulanmamış değil, alanda tek okuma da değil.

Aynı gün, biraz sonra: yukarıdaki düzeltmeyi yazdıktan sonra kaynak sayfanın tamamı okundu ve kayda asıl eksik olan şey girdi. Popüler iddia vazonun "belirli bir kral ile İnanna'nın evliliğini fotoğraf gibi kaydettiğini" söylüyor. Oysa o kral neredeyse bütünüyle kırıktır: Senta German'ın anlatımıyla, karşıdaki figürden geriye "uzun giysisinin yalnızca alt kısmı" kalmıştır. Onu kral yapan şey vazo değil, çağdaş silindir mühürlerdeki benzer giysili figürlere dayanan bir yeniden kurmadır — kaynağın kendi ifadesiyle "we can reconstruct him as a king". Dahası, kitaplarda ve internette dolaşan, kralı sakalıyla ve baş bandıyla bütün hâlde gösteren o tanıdık görsel bir fotoğraf değil, altyazısında "eksik alanların bir kısmını yeniden kuran" denen bir çizimdir (Jo Wood, M. Roaf'tan sonra, 2001).

Bu, kaydın en güçlü karşı kanıtı oldu ve bir önceki paragrafta anlattığımız mühür meselesini de yeniden çerçeveledi: British Museum'un mührü "benzer bir başka nesne" değil, vazodaki boşluğun kendisinden doldurulduğu örnektir. Atıf o yüzden bağlam olmaktan çıkarılıp karşı kanıta taşındı. Kadın figürün İnanna olduğunun da kaynakta "varsayılıyor" (it is assumed) diye yazıldığı eklendi; sahnenin en basit okumasının "bir kral İnanna'yı onurlandırıyor" olduğu, "kutsal evlilik"in bunun üstüne eklenen daha ayrıntılı bir yorum olduğu da. Kralın hangi kentten olduğu bile kaynakta presumably of Uruk diye geçiyor.

Bu sayfadaki bugün tarihli bir düzeltme yanlıştı; onu düzeltiyoruz.

Bugün erken saatlerde, "Gilgameş'in mezarı" kaydındaki bir kanıt maddesini geri çektik. Madde, araştırmanın "yapının mezar olarak yorumlanabileceğini, Gilgameş bağlantısının spekülatif kaldığını açıkça belirttiğini" söylüyordu. Atıf, 2003 tarihli bir konferans bildirisine verilmişti; bildirinin metnine erişemedik ve bu ifadenin dayanağı olmadığını yazdık. Maddeyi değiştirdik, gerekçesini de bu sayfaya koyduk.

Yanılmışız. Ölçümü yürüten ekip bunu gerçekten, kelimesi kelimesine söylüyor — ama 2003 bildirisinde değil, iki yıl sonraki bir yazıda. Jörg Fassbinder, Helmut Becker ve Margarete van Ess, Dossiers d'Archéologie dergisinin 308. sayısındaki yazılarının son sayfasında şunu yazıyor: "Eski nehir yatağının içinde ve boyunca, mezar olarak yorumlanabilecek bir yapının kalıntılarını saptadık; ama yalnız jeofizik sonuçlara dayanarak bunun tarihlendirmesi yapılamaz. Üstelik, bazı gazetecilerin duyurduğunun aksine, bunun nehre yerleştirilmiş Gilgameş'in mezarına karşılık gelebileceği hiçbir biçimde kanıtlanmış değildir." Kaydın özgün ifadesi doğruymuş. Yanlış olan tek şey, bu cümleyi okunmamış bir bildiriye mal etmesiydi.

Kayıt şimdi asıl kaynağa, sayfa numarasıyla bağlandı ve genişletildi. Bu arada bizim düzeltmemizin getirdiği ikinci bir karışıklık da giderildi: yerine koyduğumuz kanıt, aynı ekibin 2020'de bildirdiği "kentin güneyinde, sur dışında geniş bir mezarlık" idi. Oysa bu ayrı bir buluntu — Orta Babil dönemine ait, ağızları birbirine yapıştırılmış iki büyük küpten oluşan sıradan gömülerin bulunduğu bir mezarlık. Gazetecilerin "Gilgameş'in mezarı" dediği yapı ise kent dışında değil, eski nehir yatağının içinde. İkisi kayıtta artık ayrı maddeler olarak duruyor. Üçüncü bir madde de eklendi: ekibin kendi sonuç bölümünde "en sansasyonel sonuç" diye andığı şey bir mezar değil, kentin içindeki kanal sisteminin doğrulanmasıdır.

Aynı makaleden Gilgameş'in suru kaydına da iki şey girdi. Biri sağlamlaştırma: sur yaklaşık 11 km uzunluğunda, MÖ 3. binyılın başına tarihleniyor ve birçok kez onarılmış — son onarım izleri MÖ 18. yüzyıldan. Öteki daha rahatsız edici ve bu yüzden kayda kondu: ekip, destanı ve ikonografiyi jeofizik sonuçları yorumlarken kullandığını kendisi yazıyor; surun pişmiş tuğladan olması "destanın anlattığı gibi" diye niteleniyor. Yapı gerçek, ölçüm gerçek; ama yorum çerçevesi edebî metinden bağımsız değil. Bunu gizlemek, sitenin eleştirdiği şeyin aynısını yapmak olurdu.

Buradan çıkan ders bizim için: bir kaynağa ulaşamamak, o kaynağın söylediğinin yanlış olduğu anlamına gelmez. "Dayanağı yok" ile "dayanağını bulamadım" ayrı cümlelerdir ve biz birincisini yazmalı değildik. Bundan sonra erişilemeyen bir atıfta iddiayı geri çekmek yerine, erişilemediğini yazacağız.

İki kayıt, metni bir kaynaktan alıp atfı başka kaynağa veriyordu. Bağlantıya tıklayan okur, okuduğu cümlenin dayanağını orada bulamazdı.

1. Uruk'un su peyzajı. Kaydın üç maddesi de UNESCO'nun Güney Irak bataklıkları sayfasına bağlıydı. Ama metnin kendisi Jotheri ve arkadaşlarının 2018 tarihli makalesinden yazılmış: "jeoarkeolojik çekirdekler" ve "kanalların doğal akarsu örüntülerinin üzerine bindirilmesi" ifadeleri, o makalenin özetindeki "five sediment cores" ve "superimposed on the natural river channel patterns" ifadelerinin birebir karşılığı. UNESCO sayfası ne çekirdeklerden ne kanalların bindirilmesinden söz ediyor. Üç madde de asıl kaynağa bağlandı; UNESCO yalnız gerçekten söylediği şey için — Uruk, Ur ve Eridu'nun tatlı su bataklıklarının kıyısında kurulmuş olması — ve destek türü "bağlam"a indirilerek kaldı. Aynı kayıtta okunamayan bir bildiri bağlantısı da kaldırıldı ve yeni bir kanıt eklendi: Uruk yakınında 2018'de belgelenen 7 metrelik ahşap tekne, yaklaşık 4.000 yıl önce bir nehir kıyısında batıp tortuyla örtülmüş. Bugün kurak olan ovada o dönem seyredilebilir su olduğunun somut kanıtı.

2. Eğimli ağızlı kaseler. Kayıt "organik kalıntılar tahıl dışında et ve olası süt ürünlerini de gösterir" diyor ve bunu British Museum'un bir küratör notuna bağlıyordu. O not bunu söylemez; bu bulgu Perruchini, Glatz ve arkadaşlarının 2023 tarihli makalesine ait. Makale açık erişimli (CC BY) olduğu doğrulanıp özeti okundu: "Our analytical results challenge traditional interpretations that see BRBs as containers of cereal-based rations and bread moulds." Atıf asıl kaynağa taşındı — ve atfın içine bulgunun sınırı da yazıldı: ölçüm Uruk'ta değil, kuzeydoğu Irak'taki Shakhi Kora'dan 10 kase üzerinde yapıldı. On kaseden bütün Mezopotamya'ya genellemek, kaydın eleştirdiği hatanın aynısı olurdu.

Aynı turda bir kayıtta da iyi kaynak kenarda duruyordu: "ilk şehir" tartışmasının karşı kanıtı bir üniversite basın bültenine bağlıydı, bültenin anlattığı hakemli makale (Ur, Karsgaard ve Oates 2011) ise kayıtta durduğu hâlde hiçbir maddenin göstermediği bir kaynaktı. Karşı kanıt makalenin özetine taşındı.

Uruk yazısındaki son üç atıf, kimsenin okumadığı kaynaklara işaret ediyordu. Bu turda üçü de açıldı ve üçünde de kayıt ile kaynak tutmadı.

1. Gilgameş'in mezarı. Kayıt, 2003 jeofizik bildirisinin "yapının mezar olarak yorumlanabileceğini, Gilgameş bağlantısının spekülatif kaldığını açıkça belirttiğini" söylüyordu. Bildirinin metnine erişilemedi ve bu ifadenin dayanağı yok; üstelik bildirinin kendi başlığı "Magnetometry at Uruk (Iraq): The city of King Gilgamesh" — yani Gilgameş çerçevesinden kaçınmıyor, ona yaslanıyor. Kayıt, sitenin kaynağa söylemediği bir çekinceyi yüklemesiydi. Yerine ölçümleri yürüten Fassbinder'in kendi 2020 özeti kondu (ASOR, açık erişim): orada kentin güneyinde, sur dışında geniş bir mezarlık bildiriliyor ve Gilgameş yalnızca destanın geçtiği yer olarak bir kez anılıyor; hiçbir yapı Gilgameş'in mezarı olarak tanımlanmıyor. 2003 bildirisi kayıtta kaldı ama artık kanıt değil, popüler iddianın çıkış noktası olarak, yalnız başlığı için gösteriliyor.

2. Warka Maskesi. Kayıt maskeyi "anıtsal ölçek" ve "Eanna çevresinde bulunması" ile destekliyor, bunu bir sergi kataloğuna bağlıyordu. Katalog okunamadı. Yerine Gebhard J. Selz'in The Uruk Phenomenon bölümü (Oxford History of the Ancient Near East I, 2020) okundu: Selz s. 210'da heykelin "doğal boyutta (life-sized) bileşik bir imgenin yüzü" olduğunu ve metinlerde tanıklanan bir İnanna heykelinden "büyük olasılıkla günümüze kalan tek parça" olduğunu yazıyor; s. 177'de de "büyük olasılıkla tanrıçayı betimleyen" diyor. Anıtsal değil doğal boyut; buluntu yerini Selz vermiyor, o yüzden Eanna ifadesi kaldırıldı. Kimliğin yazıtla değil olasılıkla kurulduğu, artık uzmanın kendi çekincesine dayandırılıyor.

3. "Irak" adının kökeni. En kötüsü buydu: kayıt, adın kökeni hakkındaki iki maddesini de UNESCO'nun Güney Irak bataklıkları sayfasına bağlıyordu. O sayfa etimoloji hakkında tek kelime etmiyor; bağlantıya tıklayan okur aradığını bulamazdı. UNESCO kaynağı kayıtta kaldı ama yalnız söylediği şey için — Uruk, Ur ve Eridu'nun tatlı su bataklıklarının kıyısında kurulduğu, yani coğrafi süreklilik — ve destek türü "bağlam"a indirildi. Karşı kanıt, C. E. Bosworth'ün Encyclopaedia Iranica maddesine bağlandı: ʿErāq adı ortaçağda İran'ın batısındaki dağlık bölgeye de verilmiş, ikisi ʿErāq-e ʿArab ve ʿErāq-e ʿAjam diye ayrılmıştır. Kalan boşluk açıkça yazıldı: Arapça ve Orta Farsça türetmeleri tartışan erişilebilir bir dilbilim kaynağı bulunamadı ve bu, kaydın açık soruları arasına kondu.

Bu üçüyle birlikte sitedeki yer tutucu atıf sayısı sıfırlandı. Eylül başında 79 atıf "ilgili bölüm" diyordu — yani hangi sayfanın okunduğu yazmıyordu. Artık her atıf kaynağın neresinden geldiğini söylüyor; söyleyemeyenler ya düzeltildi ya da eksikliği kaydın içinde yazılı. [26 Eylül 2026 notu: bu cümle yanlıştı; sayı yalnız tek bir yer tutucu kalıbını ölçüyordu. Bkz. yukarıdaki 26 Eylül kaydı.]

Tapınak devleti kaydındaki bir kanıt maddesi, dayandığı kaynağın tersini söylüyordu. Madde "yakın dönem araştırmalar hane üretimi ve yerel örgütlenmenin de önemli olduğunu gösterir" diyordu. Kaynak olarak verilen Gebhard J. Selz'in The Uruk Phenomenon bölümü (Oxford History of the Ancient Near East I, 2020) s. 214'te bunun aksini yazıyor: kurumsal hanelerin geniş ailelerle mi kabile yapılarıyla mı ilişkili olduğu bilinmiyor ve kurumsal hanelerin yanında aile merkezli bir ekonomik sektörün bulunup bulunmadığı da bilinmiyor. Yani konu gösterilmiş değil, açık. Madde kaynağa uyduruldu ve belirsizliği olduğu gibi aktaracak biçimde yeniden yazıldı. Hata, bölümün tam metni okunup sayfa numaralı atıflar yazılırken ortaya çıktı; önceki sürümde bu atıfın yeri "ilgili bölüm" diyen bir yer tutucuydu.

Ur-Nammu Yasaları kaydındaki bir sınır notu bugünkü durumu yanlış gösteriyordu. Metin, "korunma durumu yüzünden yalnızca uzun önsöz ve beş madde okunabilmiştir" diyordu. Bu, Kramer'in 1952'de Nippur tabletinden okuyabildiği kadarıdır ve o hâliyle doğrudur; ama cümle şimdiki zamanla yazıldığı için metnin hâlâ bu kadarının bilindiği izlenimini veriyordu. Oysa yasa o tarihten sonra büyük ölçüde yeniden kuruldu: bugün 96 madde korunmuş durumda, altısı parçalı olduğu için anlaşılmıyor. Cümle 1952'ye bağlandı ve güncel sayı eklendi. Aynı turda kayda yeni bir karşı kanıt girdi: yasa bedensel zararı ayrıntılı düzenlese de Ur III mahkeme kayıtlarında bu türden tek bir dava yoktur, yani yasanın öngördüğü ile uygulandığı görülen arasında fark vardır. Dayanak, yasa maddelerini 400'den fazla hukuk pratiği metniyle karşılaştıran güncel bir inceleme: Manuel Molina, "The Laws of Ur-Namma and the Neo-Sumerian Legal Practice" (2026), açık erişim.

Yayımlandıktan sonra yapılan denetimde beş kusur bulundu ve düzeltildi. (1) İsim yanlıştı: el-Makrîzî'nin aktardığı kişi "Sâimüddîn" değil Muhammed Sâim ed-Dehr'dir. (2) Asıl düzeltme: yazı, Napoleon efsanesini çürütüp yerine 1378 olayını cevap olarak koyuyordu. Oysa Mark Lehner'in Sfenks incelemesi hasarı MS 3.-10. yüzyıllara tarihliyor — 1378'den yüzyıllarca önce. Lehner zaten yazının kaynağıydı ama bu kayda bağlanmamıştı. Napoleon'un çürütülmesi doğru kalıyor (Norden'in 1737-38 çizimleri bunu kesin halleder); değişen şey, boşluğa ikinci bir anlatının aynı kesinlikle yerleştirilmemesi. Kim kırdı sorusu artık açık bırakılıyor. (3) "1990'larda sismik ölçümler" satırı 1979 tarihli bir kitaba bağlanmıştı; gerçek kaynak künyelendi (Dobecki & Schoch 1992). (4) Santral tezine karşı kanıt, tezin kendi kaynağına bağlanmıştı; ayrıldı ve dayanağı olmadığı işaretlendi. (5) "Mısır külliyatında elektrik sözcüğü yok" iddiası tek bir tapınak edisyonuna dayandırılmıştı; sözlük ve aranabilir külliyat kaynakları eklendi, ayrıca aramanın fiilen yapılmadığı yazıldı.

Prometheus kilometre taşındaki ateş hırsızlığı anlatısının yazılı başlangıcını Aiskhylos'a bağlayan ifade düzeltildi: daha eski Hesiodos tanığı eklendi ve Prometheus Desmotes'in yazarlık tartışması belirtildi. Machu Picchu, Ölü Deniz Parşömenleri, Pavlus mektupları, Milanković döngüleri ve Şuşter zaman çizgilerindeki kesinlik düzeyi ilgili dosyalarla uyumlu hâle getirildi. Konu sayfalarındaki bozuk Türkçe karakterler de giderildi.

Önceki metin Strabon'un kütüphaneyi de tarif ettiğini söylüyordu. Geographia XVII 1.8 pasajında doğrudan anlatılan yapının Mouseion olduğu doğrulanınca ifade daraltıldı; kullanılan çeviri (H. C. Hamilton, düzeltilmiş çevrimiçi sunum) belirtildi. Düzeltme, yazı içinde "Düzeltme · 8 Eylül 2026" notuyla işaretlidir.

Önceki sürümdeki hatalı bir karşılaştırma cümlesi düzeltildi ve düzeltme silinmeyip yazı içinde görünür bırakıldı. Aynı revizyonda kurumsal çerçeve, Havuzlu Yapı ayrıntıları ve karbon tarihleri eklendi; kaynak tabanı Türkçe kaynaklarla genişletildi.

"Sanayi öncesi dünyanın en büyük şehri" ifadesi denetim sonrası ölçüm kategorisiyle sınırlandı: kayıt artık "bilinen en büyük yerleşim kompleksi" olarak geçiyor. Aynı düzeltme "Aynı Cümlede Anılanlar" yazısına da işlendi.